فيض ، شاعر حرفهاى نيست ، ولى از يكسو به سبب طبع فيّاض ، و از سوى ديگر به سبب انس و آشنايى نسبتاً ژرف با شعر حافظ و مولوى « 1 » ، سرودههايش در شمار اشعار قابل اعتناى عصر صفوى ملحوظ گرديده است .
آنجا هم كه خود را در صناعت شعر بىبضاعت و از فن شاعرى بىخبر خوانده است « 2 » ، بيشتر از سر فروتنى و بلندهمّتى است .
فيض ، مردى سخنور و سخنشناس است ، گرايشهاى عارفانه و پرشور هم دارد .
خود مىگويد : بدان كه اهل معرفت و محبّت را گاهى در سر شورى و در دل شوق پرزورى مستولى مىشود . به حدّى كه اگر به وسيلهء سخن اظهار ما فى الضمير نكنند ، وجد و قلق ايشان را رنجه مىدارد و صبر بر آن در دلهاى ايشان تخم غم و اندوه مىكارد . . . ناچار گاهى . . . به انشاد اشعار مشتمله بر اشاره به معانى حقايق . . .
دلى خالى مىكنند و ارباب قلوب را به استماع آن در اهتزاز مىآورند و بدين وسيله در دلهاى روشن شوق بر شوق و محبّت بر محبّت مىافزايد و متعطّشان به وادىطلب . . . به دستيارى آن كلمات شورانگيز و آن اشعار مهرانگيز ، كمند شوق در گردن جان انداخته ، خود را از مهاوى خذلان بيرون مىكشند . . . » « 3 » . بيش و كم ، سرايشگرى خود فيض را بايد در همين راستا دانست .
فيض - رضوان اللَّه عنه - مثنوى آب زلال را به قرارى كه در ديباچهء منثورش هم خاطرنشان كرده است در دو جرعه و هر جرعه را در سه نَفَس سامان داده .
طبيعتاً در سه نَفَس كردن هر جرعه ، نظرى هم به استحباب شرعى نوشيدن آب در سه نَفَس ( به جاى يك نَفَس نوشيدن ) « 4 » داشته و دقيقهاى لطيف در كار كرده است .
انس فوق العادهء فيض با زبان كتاب و سنّت ، در مثنوى آب زلال او نيك پيداست .
نه تنها جاىجاى عباراتى از قرآن و حديث را مورد تلميح و تضمين قرار مىدهد كه در مواردى نيز ، در سياق عادى سخن و بىآهنگ تلميح يا تضمين ، واژگانى ( مانند سُقيا ) را به كار مىبرد كه از لغات متداول و زبانگرد ادب پارسى نيستند و فيض آنها را از آبشخور كتاب و سنّت برگرفته است .
هامش
( 1 ) . انس او با شعر حافظ ، على الخصوص از رسالهء شوق مهدى - عليه السلام - كه « على وجه التضمين و الاقتباس » بر بنياد غزلياتى چند از خواجهء شيراز پرداختهاست ( نگر : شوق مهدى - عليه السلام - ص 102 ) هويداست . منتخبى از مثنوى هم كه در عنفوان جوانى به نام سراج السالكين ساخته و پرداخته است - و به تصحيح راقمِ همين سطور تصحيح و طبع گرديده - گواه آشنايى عميق فيض با مثنوى است . منتخبى از ديوان كبير هم ساخته بوده كه دستنوشتى از آن نمىشناسم ، ولى خود فيض از اين منتخب ياد كرده است .
( 2 ) . شوق مهدى - عليه السلام - ص 102 .
( 3 ) . ده رسالهى فيض ، ص 238 .
( 4 ) . نگر : الآداب الدينية للخزانة المعينية ، ص 91 .