حلّ اين مشكل چندان آسان نيست ، گو اينكه فيض راه حل را در اين ديده بود كه در متن اخبار به جستجوى عرفان بپردازد . و به ديگر سخن او خواستار آن بود تا دانش عرفان و فلسفهاى را كه قبلًا در نزد استادش ملّاصدرا آموخته بود از اخبار بيرون آورد ، حركتى كه خود ملّاصدرا نيز در شرح بر اصول كافى و نيز تفسيرش بر قرآن بدان توجّه داشت .
در واقع آنها در شرايطى قرار گرفتند كه مىبايست در نهايت ظرافت با جريان اخبارىگرى غالب بر حوزههاى فكر دينى سازش كنند . آنان در اين اقدام خود ، فقط تا حدودى موفّق بودند ، آنقدر كه در برابر ، مخالفان آنها نيز فرصت آن را داشتند تا با استناد به ظواهر بر ضدّ آنها اقدام كنند .
فيض وارث چند جريان فكرى بود كه خود از تلفيق آنها طرح جديدى در انداخته بود ، او ميراثى را از ابنعربى و غزّالى داشت ، مدّتى نزد سيد ماجد بن هاشم بحرانى تحصيل كرده ( 1 ) و اخبارى شده بود و چند سالى نيز نزد ملّاصدرا فلسفه و عرفان يا به عبارت بهتر حكمت متعاليه خوانده بود و اين بيشترين تأثير را در وى بر جاى نهاده بود . حاصل اين چند جريان فكرى در فيض متجلّى شده و او به نحوى در تلفيق اين دانشها كوشيده و سرانجام راهى جديد را عرضه كرده بود .
آنچه در اينجا اهميّت دارد اينكه بدانيم او در تركيب اين مواد از كدام يك به عنوان صورت استفاده كرده است . به نظر مىرسد صورت اين تركيب را باطننگرى او شكل داده بود .
او حتّى به فقهيات نيز كمابيش نگرشى باطنى داشت . در اين زمينه رسالهاى با عنوان « النخبة الفقهية » در بيان مسائل فقهى از او در دست است . امّا نه آنچنان كه ديگر فقيهان به شكل كاملًا فقهى مىآورند بلكه همراه با اخلاق و نيز نگرش وسيعتر از لحاظ دينى و عرفانى . ( 2 ) فيض منتخب همين كتاب را با عنوان « تطهير السر » نيز به نگارش درآورده است . ( 3 )
در بررسى آثار علمى فيض تأثير هر سه ميراث فكرى مذكور را در جاى جاى
فيضنامه ( فارسى ) — صفحة 222
مساهمون: محسن ناجي نصرآبادى
ص٢٢٢