وى پس از آن ، آراء و افكار مربوط به حرام بودن سماع ، و غنا را ، نقل كرده ، و در اين باره به عقيده ، بزرگانى چون امام شافعى ، و امام مالك كه بنيانگذار مذاهب بزرگى هستند ، و نظر سفيان ثورى و حمّاد اشاره كرده است .
سپس غنا و سماع را از نظر روحى ، مورد بررسى قرار داده ، و اينكه حالات روحى و دين در چه شرايطى به هم نزديك مىشوند ، و در چه شرايطى از هم دور مىگردند .
غزالى براى تحقيق در اين مطلب ، نخست به احاديث ، مراجعه كرده ، و از روى احاديثى كه از كتب معتبر نقل كرده گفته است : وسايل تفريح ، و رقص ، بعد از پيغمبر صلى الله عليه و آله مكروه ، يا حرام شده و پيغمبر صلى الله عليه و آله خود ، آنها را بد نمىدانسته است .
پس از شرح اين موضوع ، غزالى مىپرسد : آيا گوش دادن به صداى خوش مباح است ؟ از ميان سازها به كدام يك جايز است ، يا جايز نيست گوش بدهند ؟
و آنگاه اين قبيل مسائل را به بررسى گرفته است .
به نظر غزالى صداى خوش صدايى است كه وقتى انسان ، آن را مىشنود ، او را خوش مىآيد و آن صدا ، صداى خوش است ، و مىگويد :
گوش دادن به صداهاى خوش نبايد حرام يا مكروه شمرده شود .
كسانى كه اين صداها در آنان تأثير نمىكند ، بايد در سلامت روح آنان ، شك كرد ! زيرا تأثير اين صداها بر روى كودكى كه در گهواره است ، يا شتر و گوسفند ، امرى مسلّم و يك واقعيت است . اگر اينها را حرام بشماريم بايد شنيدن صداى بلبل يا پرندگانى نظير آن را نيز حرام بدانيم . « 1 »
غزالى گويد : « 2 »
ايزد تعالى را سرّى است در دل آدمى ، و سماعِ آواز موزون ، آن گوهر دل را بجنباند ، و در وى چيزى پديد آورد ، بىآنكه آدمى را در آن اختيارى باشد . و سبب آن ، مناسبتى كه گوهر آدمى را با عالم علوى هست . عالم علوى ، عالم حسن و جمال است . و اصل حسن و جمال ، تناسب است ، و
هامش
( 1 ) سماع در تصوّف از دكتر اسماعيل حاكمى ، چاپ سوّم ، ص 144 .
( 2 ) - كيمياى سعادت : ج 1 ، ص ص 472 به بعد در آداب سماع و وجد .