جواب گوييم كه : حقتعالى را حكمتها و مصلحتها در امور مىباشد كه عقلهاى بشرى از اكثر آنها قاصر است . شمهاى از آن در اين مقام آن است كه چون دنيا دار فرار است نه منزل قرار « 1 » و محل غرور است نه جاى سرور ، پس هر چند جفا و آزار و محنت در او بيشتر كشند ، دل كندن از آن آسانتر است و ترك آن كردن گواراتر ، و هر چند عبادت و طاعت دشوارتر است ، اجر آن عظيمتر و صاحبش نزد حق بزرگوارتر .
پس حقتعالى بدين سبب هميشه دنيا را بر اوليا و احبّاى خود تلخ مىگرداند و بلاها و مصيبتها متوجه ايشان مىسازد تا ايشان به آسانى رو به او كنند و ديگران را يك سو كنند ، و راه خود را بر ايشان دشوار و پر خار مىگرداند تا ايشان را امتحان نمايد و مرد از نامرد به ديد آيد ؛
« وَ لِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ يَمْحَقَ الْكافِرِينَ »
« 2 »
.
اى جفاى خلق با تو در جهان * گر بدانى گنج زر آمد نهان
خلق را با تو چنان بد خو كند * تا تو را ناچار رو آن سو كند
و همچنان كه ابليس در باطن بر آدمى مسلّط است و او را اغوا مىنمايد تا آدمى با او جهاد كند و بر او غالب شود و به سبب آن غلبه ، نزد حقتعالى منزلت و مقدار پيدا كند ، همچنين شياطين انس در ظاهر بر آدمى مسلطاند و راه هُدى را بر او مشتبه مىسازند تا هر كه با ايشان به حجت و برهان يا تيغ بُرّان « 3 » جهاد كند و بر ايشان غالب گردد ، قرب به حق به هم رساند و خود را به علييّن كشاند و طَيّب از خبيث به اين سبب جدا گردد و سعيد از شقى پيدا آيد ؛
« لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَ
هامش
( 1 ) . نسخهء « م » و « ث » : « نه قرار » .
( 2 ) . در حاشيهء نسخهء « ق » و « خ » : « تا بيازمايد آنانى را كه ايمان آورده و گرويدهاند و نيست گرداند كافران را » . آل عمران ، آيهء 141 .
( 3 ) . نسخهء « ق » و « خ » : « تا هر كه به حجت به ايشان و برهان با تيغ برّان » .