بر اقوام مجاور - به صلح يا به زينهار - غلبه كردند و مانند هر فاتحى ، آن پيروزى را نتيجهء سعى و كوشش خود و يا به عبارتى حاصل اراده و اختيار خود دانستند . و از اين رهگذر به انديشهء تدوين تاريخ خود افتادند . طبرى نيز از اين قاعده بر كنار نيست و تاريخ ايران ، جزئى از سير وقايع و رويدادهاى تاريخ عمومى جهان بشمار مىرود . و پيداست كه در تدوين و نگارش اين فصل از تاريخ خود از اساطير پيش از اسلام و روايات ايرانى و خداىنامههاى فراهم آمده در دورهء ساسانى بهرهمند گرديده است . امّا تاريخ دورهء اسلامى از منظر طبرى ، تاريخ حكومت اسلامى است و از اينرو رويدادها و وقايع تاريخى را به ترتيب سالهاى هجرى بيان داشته و بخش عمدهء مباحث آن را به شرح زندگانى پيامبر اسلام ( ص ) و تاريخ خلفاى راشدين و بنى اميّه و بنى عبّاس پرداخته و رويدادهاى دوران عباسيان را تا سال سيصد و دو شرح داده و وعده نموده است كه هرگاه از ديوان قضا خطّ أمانى يابد وقايع سالهاى بعد را نيز بر آن بيفزايد امّا قراين چنين مىنمايد كه كارشكنى حنابله [ پيروان ابو عبد اللّه احمد بن محمد بن حنبل مروزى ، درگذشته در 241 ه - و صاحب كتاب معروف مسند كه حاوى افزون بر چهل هزار حديث است ] و تعصّب جاهلانهء آنها در الزام طبرى به خانهنشينى ، به قول مرحوم ابو القاسم پاينده نويسندهء توانا و مترجم چيرهدست تاريخ طبرى اشتر راهوار طبع صبور اين مرد پركار چنان خفته كه هرگز هواى استمرار تلاش نكرده و تا سال سيصد و ده كه زنده بوده است چيزى بر متن نيفزوده است . 29
يادداشتها
شرح
( 1 ) - إنّى بعثت بالحنيفيّة السمحة / مقاصد الحسنه ص 109 شماره 214 - زهر الآداب ج 1 ص 175 .
( 2 ) - غزّالى ، احياء علوم الدين ج 3 ص 28 و 147 : سلاح الشيطان الهوى و الشهوات و ذلك كاف للعالمين و « فى تفسير الاستعاذة » در مجلّهء فرهنگ شمارهء 2 و 3 صص 293 - 306 از نگارنده .
( 3 ) - « شرح بر مقامات اربعين » يا « مبانى سير و سلوك عرفانى » صص 249 و 250 ، از انتشارات دانشگاه تهران .
( 4 ) - ابن خلّكان ، وفيات الاعيان ج 3 ص 332 شمارهء 542 .
( 5 ) - ياقوت الحموى ، معجم الادباء . لازم به يادآورى است كه « ابو بكر بن كامل » و « عبد العزيز بن محمّد الطبرى » فرزند طبرى هر كدام كتابى مفرد و مستقل در احوال طبرى نوشتهاند و اكثر مطالب ياقوت در احوال محمّد بن جرير از آثار آن دو برگرفته شده است .