كه كتاب مجاز القرآن او در دست است . درست است كه ابو عبيده در كتاب مجاز القرآن ، مجاز را مرادف كلمهء تفسير و تأويل دانسته و مجاز را همچون معبر و پلى فرض كرده كه خواننده را به فهم معانى مىرساند و در واقع منظور او از « مجاز » همان معناى لغوى بوده و نه مفهوم مصطلح ميان علماى بلاغت ، ولى در عين حال او هم در اين كتاب كه تفسير گونهاى است بر قرآن مجيد ، باز هم از : تشبيه ، استعاره ، كنايه ، تقديم و تأخير ، ايجاز ، التفات بحث كرده و در همين كتاب بيست و هشت قسم مجاز را در قرآن ، برشمرده است 2 . نظر ابو عبيده ، آن است كه براى درك و فهم معانى قرآنى ، آگاهى از مسائل بلاغى اهميت ويژهاى دارد و تا كسى از فنون بلاغت آگاه نباشد نمىتواند آنطور كه بايد و شايد معانى قرآنى و اعجاز آن را درك كند 3 ، روى همين اصل ، ابو عبيده به فكر افتاد ، اين مسئله را روشن كند و در اين زمينه كتابى بنويسد . روايت تاريخى در باب انگيزهء نوشتن كتاب مجاز القرآن اين موضوع را روشن مىكند 4 .
ابو محمد عبد اللّه بن مسلم بن قتيبهء دينورى ( م 276 ق ) معروف به : ابن قتيبه « * » ، از لغتدانان و نحاة قرن سوم هجرى است . او در مقام پاسخگويى به طاعنان و ملاحده كه مىگفتند در آيات قرآنى تناقض وجود دارد ، كتاب تأويل مشكل القرآن را نوشت و در آن از مجاز ، استعاره و كنايه و ديگر مباحث بلاغى بحث كرد و در آن كتاب ثابت كرد كه بىاطلاعى شما از اسلوب زبان عربى و ناآگاهى از استعمالات گوناگون اين زبان ، سبب شده كه چنين پندار نادرستى در شما به وجود آيد . ابن قتيبه ، علاوه بر كتاب تأويل مشكل القرآن كتاب غريب القرآن را هم نوشته است « * * » .
دانشمند مصرى ، السيد احمد صقر ، در مقدمهاى كه بر كتاب تأويل مشكل القرآن ابن قتيبه نوشته ، متذكر شده است كه :
« صنّف ابن قتيبه مصنّفات كثيرة بلغت عدّتها - فى ما يقول ابو العلاء المعرّى - خمسه و ستّين مصنّفا . . . » 5
هامش
* . قتيبه : به ضم قاف و فتح تاء فوقانى و سكون ياء ، مصغّر « قتبه » به كسر قاف است به معناى : روده ، پالان .
* * . بنا به گفتهء خطيب بغدادى در تاريخ بغداد ج 10 / 170 و بنا به سخن ابن خلكان در كتاب وفيات الاعيان در 2 / 246 و 247 و بنا به نوشتهء معجم المطبوعات العربيه و المعربه ، تأليف يوسف الياس سركيس ، چاپ مصر ، سال 1346 ه - . - 1928 م درج 1 / 211 و 212 ، ابن قتيبه ، تأليفات فراوانى داشته است .