صحيح باشد و شايد هم با حقيقت كاملا مطابقت نكند . ليكن به دليلى كه در دست هست ، و آن ميل مفرطى است كه پادشاهان به عبارات ساده و آسان و سهل التناول دارند ، و نيز معلوم است كه بلعمى اين كتاب را برحسب امر پادشاه خود منصور بن نوح سامانى نوشته است ، لذا مىتوانيم آسانى و روانى امروزى آن را تا اندازهاى نمونهء سادگى و سهولت اصلى آن بدانيم .
نسخههاى اين كتاب ، آنچه تاكنون به نظر رسيده ، چند نسخهء متعدد در كتابخانههاى اروپا موجود است ، و قريب ده پانزده نسخه هم در تهران است كه غالب آن به نظر نويسنده رسيده و ده نسخهء آن در دسترس و مورد استفادهء حقير قرار گرفته ، و يك نسخه از آن هم در هندوستان به طبع رسيده ، و ترجمهاى هم از آن به فرانسه شده و در اروپا طبع شده است .
چيزى كه اسباب تأسف و تحيّر است ، آن است كه در تمام اين ده نسخهء خطى و يك نسخهء چاپى ، كه به نظر اين نويسنده رسيده ، و با دقت مقابله كردهام ، دو نسخه ديده نمىشود كه به تقريب شبيه به يكديگر بوده و بتوان گفت كه آن دو از يك مأخذ حكايت مىكنند . و هر نسخهاى چه در كم و زياد مطالب و سقطات ، و يا اضافات ، يا اغلاط ، يا اختلاف عبارات ، به قدرى با نسخهء ديگر متفاوت است كه هرگاه خواننده ، صاحب مطالعه نبوده و به تصرّفات روزافزون هزارساله توجّه نداشته باشد ، تصور بل حتم خواهد كرد كه اين كتاب را چند نفر در فواصل قرون عديده ترجمه كردهاند . و چون به اوّل هر نسخه نگاه كند و ببيند كه همهء نسخهها از آن بلعمى است ، باز خواهد گفت بلعمى چند تن بودهاند و يا آنكه بلعمى اين ترجمه را به چند تن برگذار كرده است ، چه متصوّر نيست يك نسخه كه از دست يك شخص بيرون آمده باشد اين اختلافات فاحش را دارا باشد .
در صورتى كه به هيچوجه دلايلى در دست نداريم كه جز بلعمى ديگرى به ترجمهء اين كتاب پرداخته باشد . و بعد از ترجمهء بلعمى دليل نداشته است كه ديگران با موجود بودن آن كتاب از نو به ترجمهء آن دست بزنند . و نيز معقول نيست كه در زير دست بلعمى چند نويسنده به عبارات مختلف آن را مسوده كرده باشند . پس علت اين همه اختلافات چيست ؟ وقتى شخص متتبّع اين نسخ را مىبيند ، ملتفت مىشود كه تصرّفات بيرويهء نسّاخ و حاشيهنويسان ، در امتداد قرون عديده ، چه بلاها بر سر آثار قدما آوردهاند . و از
يادنامه طبرى ( فارسى ) — صفحة 535
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٥٣٥