آن براستى براى يك تن به تصديق همه آشنايان ، مقدور نيست ، و از اينرو نگارنده جهت تبيين كليات تاريخنگارى اين اثر ، پس از اشارههايى كتابشناختى ، و تبويب مطالب كتاب و همچنين تحليل كوتاه منابع و مآخذ مورد استفاده طبرى و ارائه موضعگيريهاى گوناگون ، سرانجام با ارزيابى نسبى آن كتاب گرانقدر و منزلت مؤلف آن به گونهاى علمى و بدور از هر نوع جانبدارى ، سخن را به پايان رسانده است .
1 - دادههاى كتابشناسى
الف - نسخهها
تاريخ الرسل و الملوك ، از همان آغاز نگارش ، به علت اهميت علمى كتاب و نياز فرهنگى خلفاى اسلام و ملوك و سلاطين و حاكمان و اميران ، توسط كاتبان و نساخان ، در سرتاسر جهان اسلامى بازنويسى شد ، و در كتابخانهها و دار العلمهاى معتبر آن روزگار ، مورد استفاده اهل تحقيق و تتبع قرار گرفت . از قول ابن كثير بيان شده كه در ميان دو ميليون جلد كتاب موجود در كتابخانه فاطميان مصر ، در حدود 1220 نسخه خطى تاريخ طبرى وجود داشته است 34 . مقريزى بگونهاى دقيقتر مىگويد « در كتابخانه العزيز باللّه فاطمى تنها بيست دوره از تاريخ طبرى وجود داشته كه يكى از آنها به خط مؤلف است » 35 .
اين نسخهها و صدها كتاب ديگر از طبرى به مرور به شرق و غرب جهان برده شد و بسيارى از آنها در جريان حوادث و وقايع ناگوار از ميان رفت بطورى كه در سال 1879 م . زمانى كه خاورشناسان اروپايى خواستند نسخهاى منقح از تاريخ طبرى انتشار دهند ، به فراهم آوردن متن كامل توفيق نيافتند . 36
با اين همه ، هم اكنون نسخههاى بسيار از اين اثر گرانبهاى تاريخى شناخته شده و در كتابخانههاى معتبر جهان نگاهدارى مىشود كه در بسيارى از فهرستهاى انتشار يافته ، نام و نشان آنها آمده است . 37
ب - آشنايى
هنوز پنجاه سال از فوت طبرى نگذشته بود كه تاريخ الرسل و الملوك توسط ابو على