سيّد حسن صدر پس از تحقيق و تتبّع لازم كسى را نيافته است كه قبل از سعيد بن جبير ، كتابى در تفسير قرآن تدوين كرده باشد . 11
درآمدى بر شناخت تفسير طبرى
بههرحال ، تا اواخر قرن سوّم و اوايل قرن چهارم هجرى ، همان دورهاى كه مفسّران طبقهء چهارم در آن مىزيستهاند ، كتابهاى متعدّدى در تفسير تصنيف يافت كه ابن نديم به ضبط تعدادى از آنها در فهرست خود پرداخته است 12 . اين تفاسير صرفا جنبهء روائى داشته و بعضا مشتمل بر بخشى از قرآن بودهاند ، كه از بيشتر آنها جز نامى در كتب رجال و تراجم احوال و منابع كتابشناسى چيزى برجاى نمانده است . از ميان اين تفاسير ، برخى به جهاتى قدر و منزلتى خاص يافتهاند كه در رأس همهء آنها تفسير طبرى ، موسوم به جامع البيان عن تأويل آى القرآن قرار دارد . البتّه ، از تفاسير مقدّم بر تفسير طبرى ، برخى چون تفسير سدّى ( 127 م ) و تفسير مقاتل بن سليمان ( 150 م ) معروف بودهاند 13 و از معاصران طبرى ، فرات بن ابراهيم كوفى و على بن ابراهيم قمى نيز در فن تفسير شهرت داشته و جزو مصنّفان تفسير قرآن بشمار آمدهاند . فرات كوفى تا پايان قرن سوّم هجرى زنده بوده و به احتمال قوى اوايل قرن چهارم را نيز درك كرده است . وى با كوتاه كردن بسيارى از اسناد و نقل روايات تفسيرى از صد و اندى از مشايخ حديثى خود كه از بيشتر آنها در كتب رجال ذكرى نرفته است ، تفسير خود را در مظانّ ضعف و اشكال قرار داده است ؛ با اين وصف ، به گفتهء علّامهء مجلسى كسى متعرّض مدح و قدح فرات نگشته است .
نسخههاى فراوانى از تفسير فرات در تبريز و كاظمين و نجف وجود دارد 14 . على بن ابراهيم قمى نيز تا سال 307 15 - و به قولى تا قبل از سال 329 16 هجرى - حيات داشته و مانند فرات به مجرّد نقل در تفسير اكتفا كرده است . با اينكه وى اكثرا به نقل حديث از امام صادق ( ع ) پرداخته ولى بسيارى از رواياتش محل نقد و نظر است . اين تفسير يكبار به سال 1313 ه . در ايران به چاپ سنگى رسيده و بار ديگر به انضمام تفسير عسكرى در سال 1315 ه . به زيور طبع آراسته شده است . 17
اكنون با شناخت دو نمونه از مشهورترين تفاسير قرن سوّم هجرى كه مؤلّفان آنها از دانشمندان سرشناس معاصر با طبرى بودهاند ، ناگزير از بحثى اجمالى پيرامون وجود