بحث در نخستين تفسير مدوّن
هر چند كه سدهء سوّم هجرى ، عصر تدوين آثارى در تفسير بشمار آمده و از مفسّران طبقهء چهارم به عنوان مصنّفان تفسير ياد شده است ، امّا دربارهء اوّلين تفسير مدوّن نظريّاتى بحثانگيز ابراز شده است . بنابر بعض روايات ، نخستين كسى كه در تفسير قرآن تصنيفى دارد ، ابن عبّاس است 3 كه نسخهاى از تفسير او در كتابخانهء سلطنتى مصر وجود دارد 4 ، ولى قدر مسلّم آن است كه اين تفسير به دست شخص ابن عبّاس تدوين نيافته و به روايت از وى فراهم آمده است ؛ زيرا جرجى زيدان پس از بيان اين مطلب كه نسخى از تفسير منسوب به ابن عبّاس را در كتابخانهء مصر يافته است ، اضافه مىكند كه از مقدّمهء آن مىتوان پى برد كه تدوين چنين تفسيرى به روايت از ابن عبّاس صورت گرفته و اين امر هرگز در زمان حيات او به تحقّق نپيوسته است 5 ؛ چنان كه ابن نديم ضمن برشمردن كتب تفسير قدما در الفهرست ، از كتاب ابن عبّاس نام برده و گفته است كه مجاهد آن را روايت كرده است و حميد بن قيس و ورقاء و عيسى بن ميمون نيز به روايت اين كتاب از مجاهد پرداختهاند 6 . برخى نيز بر اين عقيده بودهاند كه تا پايان قرن اوّل هجرى تفسير قرآن بطور شفاهى نقل مىشد و نخستين كسى كه به تدوين تفسير اقدام كرد ، مجاهد - درگذشته به سال 104 هجرى - بود 7 . البتّه ، تفسير مجاهد فعلا موجود نيست و چه بسا منظور از آن ، تفسير منسوب به ابن عباس بوده باشد كه مجاهد روايتش كرده است 8 . با اين وصف ، معلوم مىشود كه ابن عبّاس ، نخستين مصنّف در تفسير قرآن نبوده است .
حال بايد ديد كه طبق نظر جرجى زيدان ، آيا واقعا در قرن اول هجرى تفسير مدوّنى وجود نداشته و در تدوين تفسير ، مجاهد گوى سبقت را از ديگران ربوده است ؟ اى كاش جرجى زيدان با دقّت بيشتر فهرست ابن نديم را از نظر مىگذراند تا تفسير سعيد بن جبير 9 را - كه قريب ده سال زودتر از مجاهد درگذشته است - بيابد . بنابراين ، سعيد بن جبير ( م 94 يا 95 ) نه تنها از نظر زمانى بر مجاهد مقدّم بوده ، بلكه كتابش - بر خلاف رأى جرجى زيدان - حاكى از آن است كه در سدهء اوّل هجرى تفسير مدوّنى وجود داشته است ؛ مضافا براينكه قتاده او را داناترين تابعين در تفسير معرفى كرده است 10 . از اين رو ، تفسير سعيد بن جبير را بايد نخستين تصنيف در تفسير قرآن دانست ؛ چنان كه علّامه