تاريخ و تفسير طبرى
در ميان آثار علمى ابو جعفر محمد بن جرير طبرى آملى مازندرانى ( 224 - 225 - 310 ) فقيه و محدث و مفسر و مورخ مشهور اسلامى ، ما با دو كتاب از مشهورترين آثار او كار داريم و اين دو تاريخ كبير او به نام الامم و الملوك و تفسير كبير او موسوم به جامع البيان فى تفسير القرآن است .
مسعودى مورخ نامى ( م . 346 ) در مصر ، در مقدمهء كتاب گرانقدرش مروج الذهب ضمن ذكر مآخذ خود مىنويسد : « و اما تاريخ ابو جعفر محمد بن جرير ، از همهء تاريخها برتر و بر همهء كتب تصنيف شده در تاريخ فزونى دارد . طبرى در اين تاريخ ، انواع اخبار را گرد آورده ، و دربردارندهء فنون آثار و مشتمل بر اصناف علوم است . تاريخ طبرى كتابى است كه فوايد آن بسيار است و چرا چنين نباشد ، حال آنكه مؤلف آن فقيه عصر و عابد زمان خود بوده است و علوم فقهاى شهرها و كشورها و حاملان سنن و آثار به او منتهى گشت . 2
خطيب بغدادى ( م . 463 ) در « تاريخ بغداد » مىنويسد : « طبرى در شناخت تاريخ گذشتگان و ايام و اخبار آنها استاد بود . او راست كتاب « الامم و الملوك » و كتاب تفسير كه هيچكس مانند آن را تصنيف نكرده است . » 3
قاضى القضات ابن خلكان شافعى ( م . 681 ق ) مىنويسد : « طبرى در نقل خود موثق ، و تاريخ او صحيحترين تواريخ و متقنترين آنهاست . » 4
تاريخ طبرى برحسب احاديثى تنظيم شده كه در هر مورد ، خود آنها را با اسناد خويش روايت مىكند و جز اندكى كه در آنها عقل و نظر را به كار برده ، به گفتهء خود در مقدمهء كتاب ، بقيه همان نقليات با روايات خود اوست يا نوشتههاى ديگران كه به طور مستقيم يا با يك واسطه ، طبرى آنها را در تاريخ خود آورده است ، مانند احاديث سيف ابن عمر تميمى و غيره .
تاريخ طبرى توسط ابو على محمد بن محمد بلعمى وزير منصور بن نوح سامانى ( م .
382 يا 386 ه ) ، با حذف اسناد و مكررات آنها تلخيص و به فارسى شيوا ترجمه شده و