نيز حرام شمرده مىشود ولى جمعا نه عينا . يكى از زنهائى كه نكاح او حرام است مادر زن است و ديگرى دختر زن به نام ربيبه است و آيهء 23 سورهء نساء ضمن برشمردن محرّمهاى نسبى و رضاعى به محرّمهاى سببى اشاره مىكند و دربارهء دو صنف ياد شده يعنى مادر زن و دختر زن [ ربيبه ] چنين مىفرمايد :
وَ أُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَ رَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ . . .
105
مسألهء اول كه حرمت مادر زن باشد در اطلاق و اشتراط آن اختلاف شده است كه آيا حرمت وى مطلق است به شرط دخول مشروط نيست ؟ به اين معنى كه صرف عقد با دختر موجب حرمت مادر او مىگردد گرچه با معقود عليها دخول حاصل نشود و يا حرمت وى مشروط به دخول است ؟
منشا اختلاف دو چيز است : يكى اينكه آيا كلمهء
مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ
قيد هر دو است يعنى هم مادر زن و هم دخترزن ( ربيبه ) يا قيد خصوص دخترزن ( ربيبه ) است . بنابر اينكه قيد هردو باشد حرمت مادر زن همانند حرمت دخترزن مشروط به دخول است و مطلق نيست و اگر قيد خصوص دخترزن ( ربيبه ) باشد حرمت مادر زن مطلق است و حرمت دخترزن ( ربيبه ) مشروط شمرده مىشود . و ديگرى ورود بعضى روايتهاى معتبر است كه حكم مادر زن و دخترزن را همسان مىداند يعنى اگر با زنى ازدواج شد و دخول حاصل نشد هم مىتوان با مادر او بعد از جدايى با وى ازدواج كرد و هم مىتوان با دختر او بعد از افتراق ازدواج نمود . 106 آنان كه حرمت مادر زن را مطلق مىدانند و دخول با زن را شرط حرمت نكاح با مادر او نمىدانند از آيه چنين استنباط مىكنند كه قيد
دَخَلْتُمْ بِهِنَّ
به جملهء اخير برمىگردد نه به هر دو جمله ، زيرا تقييد دومى قطعى است و تقييد اولى مشكوك است و با تمسّك به اصالت اطلاق در جملهء اول احتمال تقييد او زائل مىشود ، گذشته از آنكه در خصوص مقام محذورى وجود دارد كه مانع انعقاد ظهور تقييد در هر دو جمله است و آن محذور عبارت از اين است كه كلمهء
مِنْ نِسائِكُمُ
بنابر اينكه قيد جملهء اول باشد بيانيّه خواهد بود و اگر قيد جملهء دوم باشد ابتدائيه به شمار مىرود . و استعمال كلمهء ( من ) در يك جمله به دو معنا اگر ممكن باشد خلاف ظاهر خواهد بود .
و امّا دربارهء روايتهاى معتبر كه حرمت مادر زن را همتاى حرمت دخترزن ( ربيبه )