من متشابهه و ما احلّ اللّه فيه ممّا حرّم ، فانّه اقرب لكم من اللّه ، و ابعد لكم من الجهل . . . « 1 »
همانطور كه ملاحظه گرديد دلايل مسأله ناسخ و منسوخ نقلى است و جز بيانات اهل بيت كه مقبول فريقين است ، عمومات آيات نيز دال بر آن است ، همانند :
ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها
« 2 » ،
وَ إِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ
. « 3 »
كلمه نسخ در لغت به معناى از بين بردن ، تبديل و جايگزين نمودن ، نقل و انتقال ، استنساخ و نسخهبردارى آمده است . « 4 » واژه مذكور به همين مفهوم لغوى در قرآن كريم كاربرد يافته است :
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ . . .
« 5 » .
مقصود از نسخ در اصطلاح ، رفع و برداشتن يك حكم است كه بر حسب ظاهر اقتضاى استمرار و دوام داشته است و جايگزين كردن به حكم ديگر ، به گونهاى كه اجتماع آن دو حكم با هم ممكن نباشد ، خواه تنافى ميان آن دو حكم ، ذاتى باشد و يا به خاطر دليل خارجى « 6 » . به عبارت ديگر نسخى كه به خدا نسبت داده مىشود ، چيزى است كه به حسب نگرش ظاهرى ما نسخ شمرده مىشود . قانون مورد نسخ از نظر علم الهى از همان آغاز موقت و محدود بوده ، ليكن مصالح ايجاب مىكرده است كه خداوند پايان زمانى آن حكم را تا اعلام حكم بعدى پنهان دارد . از اين روى
هامش
( 1 ) وسائل الشيعه ، ج 18 ، ص 135 .
( 2 ) بقره / 106 .
( 3 ) نحل / 101 .
( 4 ) لسان العرب ، ج 3 ، ص 61 .
( 5 ) حج / 52 .
( 6 ) ر . ك : البيان ، ص 307 ، تلخيص التمهيد ، ج 1 ، ص 412 .