بيشترين شمارهاى كه در اين باره ذكر كردهاند قول ميبدى است كه مىنويسد :
« و بر قول جمهور اهل علم ششهزار و ششصد و شصت آيت » است « 11 » و گمان مىرود اين عدد بيشتر از نظر سر راستى انتخاب شده باشد .
آيات قرآنى از نظر كوتاهى و بلندى نيز با هم فرق بسيار دارد . كوتاهترين آن را « طه » گرفتهاند و بلندترين آن آيهء مداينه يا تداين « وام خواستن » است كه در بلندترين سورهها قرار گرفته « 12 » بحسابى 170 و به حساب ديگر 128 كلمه و 540 حرف دارد « 13 » . چنان كه ديديم بعضى فواتح سور را آيهاى مستقل شمردهاند و « طه » هم نزد كوفيان يك آيه است . از حضرت صادق ( ع ) نيز مرويست كه فرمود : طه طهارت اهل بيت رسول خداست .
ابو عمرو الدانى گفته است : « هيچ كلمهاى را نمىشناسم كه به تنهائى آيه شمرده شود مگر « مدهامتان را » - البته در اين مورد فواتح سور منظور نبوده است . ولى زركشى « و الضحى » بعد ، « و الفجر » را كه هر يك لفظا و تقديرا 5 حرف و رسما 6 حرف دارند كوتاهترين آيهها مىشمارد . نه « مدهامتان » را كه 8 حرف دارد و نه « ثمّ نظر » « 14 » را كه دو كلمه است .
زمخشرى در اين باره مىگويد : تعيين آيات ، علمى توقيفى است و در آن مجالى براى قياس نيست . از اينجهت « الم » و « المص » را آيهاى شمردهاند و « الر » و « المر » را آيهء مستقل ندانستهاند « حم » و « طه » و « يس » را آيهاى شمرده ولى « طس » را آيه نگرفتهاند « 15 » .
شمس الائمه در امالى آورده است كه هزار آيه از آيات قرآن حكم و فرمان است كه امتثال بايد كرد و هزار آيه نهى است كه ارتكاب نبايد نمود و هزار آيه وعد است كه اگر فرمان بريد ، با شما مكافات و پاداش چون كند و هزار آيه وعيد است كه اگر نافرمانى كنيد ، شما را مجازات و كيفر چون دهد و هزار آيه عبرت و مثل و پند است و هزار آيه حكمت و قصص و خبر . صد آيه در عذر خطيئات و صد آيه در اذكار و دعوات و سى و پنج آيه متفرقات است كه در هر يك از آنها نكات بيشمار « 16 » .
هامش
( 11 ) كشف الاسرار 10 : 682 .
( 12 ) سورهء 2 بقره : آيهء 282 .
( 13 ) البرهان فى علوم القرآن 1 : 252 .
( 14 ) سورهء 74 المدثر : آيهء 21 .
( 15 ) الاتقان 1 : 66 چاپ سوم قاهره .
( 16 ) منهاج النجاة 1 : 73 .