حضرتش در طى زندگى آيات قرآنى را بارها ضمن نمازها ، خطبهها ، حكمها ، موعظهها و بخصوص بهنگام نزول آيات ، بعد هم بارها و بكرات بر بندگان خدا فرو خوانده است . روايات مىگويند كه هر سال جبرئيل يك بار قرآن را با او برابر مىكرد ، و در آخرين سال آن مقابله و برابرى دوباره پيش آمد « 1 » . ترتيب آيهها در آن هنگام به همين سان بود كه امروز در ميان دستان ما و پيش روى ماست و براى هيچكس ، اعم از ياران وفادار او و خلفاى راشدين ، و يا بعديهاى آنان در ترتيب چيزى از آيات قرآنى ، جاى كوچكترين تصرف و تغييرى نمانده است . گردآورى زمان ابو بكر ، چيزى جز اين نبود كه قرآن را از روى سنگهاى سپيد و استخوان شانهها در صحفى تدوين كنند . و جمع آن در عهد عثمان تنها نقل آن از صحف به مصاحفى بود و هر دوى اين عمل ، درست به همان ترتيبى بود كه پيامبر گرامى ( ص ) تعيين فرموده بود . اجماع و نصوص مترادفه ، بر اينكه ترتيب آيات توقيفى است ، جاى گفتگوئى نمىگذارد .
از آنان كه اجماع را در اين باره حكايت كردهاند زركشى در البرهان و ابو جعفر بن الزبير در مناسبات و سيوطى در اتقان است « 2 » .
البته اين اجماع متكى به نصوص فراوانى است كه قسمتى از آنها تاكنون ذكر شده و به پارهاى ديگر براى نمونه اشاره خواهد شد : - داستان زيد بن ثابت گذشت « 3 » كه گفت : « زمان نبى اكرم ( ص ) قرآن را از رقعهها گرد مىآورديم . » و نيز دربارهء ترك « بسم اللّه » در صدر سورهء براءة ديديم كه ابن عباس علت آن را از عثمان پرسيد و او پاسخ داد : « سورهها به شمارههاى معين بر پيامبر خدا فرود مىآمد . چون چيزى بر او وحى مىشد كسى از نويسندگان وحى را مىخواند كه آن را بنويسد و مىفرمود :
اين آيات را در سورهاى كه چنين و چنان است بگذار . انفال از سورههاى اوليهء نازل شده در مدينه بود و براءة آخرين نازل شدهء قرآن است . داستان اين يكى شبيه داستان آن ديگرى بود . پس گمان بردم كه اين از آن است . بدينجهت اين دو را كنار هم
هامش
( 1 ) صحيح بخارى : كتاب 161 المناقب باب 25 و كتاب 79 الاستئذان باب 43 ، صحيح مسلم : كتاب 44 ، فضائل الصحابه حديث 98 و 99 ، سنن ابن ماجه : كتاب 6 الجنائز باب 63 ، طبقات ابن سعد : جزء 2 قسم 2 ص 3 و 40 ، مسند احمد بن حنبل 1 : 230 ، 275 ، 325 ، 326 ، 362 ، 399 و 6 : 282 ، مسند طيالسى : حديث 1373 .
( 2 ) الاتقان سيوطى 1 : 60 نوع هجدهم فصل ترتيب آيات .
( 3 ) مقدمتان 49 ، اتقان نوع 18 ، برهان 1 : 237 .