گفتار نوزدهم گازر - ابو المحاسن حسين بن حسن جرجانى ، تفسير گازر يا جلاء الأذهان و جلاء الاحزان
به كوشش مير جلال الدين حسينى ارموى ( محدث ) ، تهران ، 1337 .
از مؤلف اين تفسير تقريبا هيچ نمىدانيم . با توجه به كهنترين نسخهء موجود از اين تفسير ( نيمهء قرن 8 ) مىتوان گمان برد كه مؤلف نيز در همين روزگار مىزيسته . به عبارت ديگر ، گازر حدود دويست سال پس از ابو الفتوح رازى دست به تأليف زده ، ولى ما ، كتاب او را بىدرنگ پس از تفسير ابو الفتوح نهادهايم . زيرا تفسير گازر چيزى نيست جز تلخيص تفسير ابو الفتوح .
پژوهندهء پاكدل سختايمان ، مرحوم دكتر محدث ظاهرا نخستين كسى است كه به تشابه ميان دو كتاب اشاره كرده است ( مقدمهء تفسير گازر 1 / صفحات ى - يج ) . وى به حق ، در شگفت است كه چرا جرجانى در هيچ جاى كتاب اشارهاى به ابو الفتوح و تفسير او نكرده و گويى چنين وانموده است كه كتاب را خود نگاشته . با اين همه مرحوم محدث ، همچنان كه از طينت پاك او انتظار مىرود ، موضوع را بر حسن نيّت حمل كرده و هنر جرجانى ( - گازر ) را در تلخيص ستوده است .
كار تلخيص در اين كتاب بهراستى ستودنى است . مؤلف همهء روايات و حكاياتى را كه به نظرش چندان مهم نمىنموده و نيز بيشتر بحثهاى لغوى و فقهى و نظاير آنها را ، به كنارى نهاده . بيشتر عبارات عربى را ، خواه آنها كه ابو الفتوح ترجمه كرده و خواه آنها