حسين بيهقى متوفاى 458 گردآورى شده ، در يك جلد چاپ شده است .
با مطالعه نمونههايى از تفسيرهايى كه تا پايان سده سوّم و اوائل سده چهارم نوشته شده و در اختيار است مانند :
1 - احكام القرآن محمد بن ادريس شافعى متوفاى 204 . ( اين كتاب را ابو بكر احمد بن حسين بيهقى نيشابورى متوفاى 458 گردآورى كرده است ) چاپ بيروت 1398 در يك جلد
2 - تفسير غريب القرآن ابن قتيبه متوفاى 270 چاپ بيروت 1398 در يك جلد
3 - القرطين تأليف ابن مطرف كنانى متوفاى 454 . اين كتاب ساخته شده از دو كتاب « مشكل القرآن » و « غريب القرآن » ابن قتيبه متوفاى 270 است در يك جلد
4 - تفسير ابو حمزه ثمالى ، مقدارى از اين كتاب كه در مجمع البيان طبرسى و غيره نقل شده بود و همگى روايت بود استخراج و در يك جلد در قم چاپ شده است .
و نيز از برخى نامهايى كه بر تفسيرهاى آن دوره گذاشتهاند مانند :
1 - لغات القرآن
2 - معانى القرآن
3 - اعراب القرآن
استفاده مىشود كه در آن دوره ، تفسير غالبا مختصر و بخشى از آنها تفسير روايى و بخشى ديگر ادبى بوده است و تفسيرهايى كه با حجم زياد در چند جلد بوده ظاهرا مانند تفسيرهاى متأخر چون تفسير طبرى و طوسى بوده است و البته بخاطر اينكه قسمت مهمى از آن تفاسير حتى به صورت نسخه خطى در اختيار نيست نمىتوان بطور جزم درباره سبك و روش تفسيرهاى آن دوره اظهار نظر كرد اما با اطمينان مىتوان گفت كه تفسير قرآن مجيد شفاهى و كتبى معمول بوده و بخصوص بسيارى از دانشمندان شيعه روايات تفسيرى ائمه معصومين را گردآورى و به صورت كتاب در مىآوردند كه تعدادى از آنها در اختيار مفسران سدههاى بعد بود و نيز نمونههايى از آنها به حمد اللّه در دست است .
آشنايى با تفاسير ( به ضميمه عدم تحريف قرآن و چند بحث قرآنى ) ( فارسى ) — صفحة 350
مساهمون: رضا استادى
ص٣٥٠