4 - 7 - بهرهگيرى از قواعد زبان عربى در تفسير برخى آيات
در ميان سخنان تفسيرى معصومان ، گاه ديده مىشود كه در مقام بازگوئى برخى از نكات و برداشتهاى تفسيرى ، به قاعدهاى صرفى يا نحوى استناد شده و به اين شكل ، برداشتى روشمند ، استوار و قانع كننده ارائه شده است .
اين نكته روشن است كه گفتههاى تفسيرى معصومان عليهم السّلام حتّى در صورتى كه چگونگى برداشت آنها بر ما پوشيده باشد ، براى ما حجّت و معتبر است و هرگونه ترديدى در آن ناروا مىباشد ، با اين حال ، ملاحظه مىكنيم كه اين برداشتها و بيانات تفسيرى ، در بسيارى از موارد با توضيح چگونگى دستيابى به آن همراه بوده و حتّى در مواردى كه به ظاهر ، توضيح ياد شده آشكار نمىباشد ، با ديدن نمونههايى از گفتارهاى تفسيرى آنان ، مىتوان به روش به كار گرفته شده ، دست يافت ، چنانكه دستيابى به روشهاى پيشين نيز ، نوعا برهميناساس صورت مىگرفت . به هر حال ، بازگويى روش و چگونگى برداشت نكات تفسيرى ، كه در ميان روايات تفسيرى معصومان عليهم السّلام ديده مىشود ، كمترين فايدهاش ، تعليم و آموزش روش مورد نظر ، در فهم آيات مىباشد .
بدينسان ، چنان كه گفته شد ، در برخى از اين روايات ، گاه ديده مىشود كه امام عليه السّلام چگونگى برداشت خود را به قاعدهاى از قواعد ادبيّات عرب مستند ساخته و نشان داده است كه سخن تفسيرىاش بر پايهاى خاص استوار است . مثلا ؛ در روايتى آمده است كه شخصى دربارهء همگانى بودن وجوب « امر به معروف » و « نهى از منكر » يا اختصاص وجوب آن دو به برخى افراد ، از امام صادق عليه السّلام پرسيد :
« أواجب هو على جميع الأمّة ؟ » يعنى ، « آيا اين فريضه بر يكايك افراد امّت واجب است ؟ » .
امام عليه السّلام در پاسخ فرمودند : خير ، بر همگان واجب نيست ، سپس ، پرسش كننده از دليل آن پرسيد و امام عليه السّلام فرمود :
« انّما هو على القوىّ المطاع العالم بالمعروف . و الدّليل على ذلك ؛ كتاب اللّه تعالى
وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ
« 1 »
هامش
( 1 ) . آل عمران : 3 / 104 .