و فرمايد : در علوم عتيقه و فنون جديده مقامى بلند يافته ، مردم ايران را بوجود وى جاى افتخار است ، انتهى .
و از آن كتاب و برخى از مواضع ديگر چنين برآيد كه : وى در ماه شعبان المعظم اين سال - مطابق ( ميزان - عقرب ) ماه برجى - از بطن مخدرهء سكينه بيگم دختر مير شرف الدّين قاضى كه برادر مير رضى الدّين بن مير اصيل الدّين مذكور باشد متولد شده ، و علوم شرعيه را در قزوين تحصيل كرد ، و در أواخر سال 1266 بطهران رفت ، و پس از چند هفته از راه بروجرد بعتبات شتافت ، و بمدرس شيخ انصارى درآمد ، و در سنه 1270 از نجف بهند رفت « 1 » ، و از آنجا به مكه معظمه مشرف شد و بعد از آن باز بعتبات آمد و از آنجا بآهنگ مشهد مقدس بايران وارد شده و باسدآباد رفت ، و پس از سه روز حركت بمشهد نمود ، و از آنجا در سنه 1279 بكابل رفت ، و در ( حدود 1280 ) از راه هند بعزم مكه در حركت آمده و بمصر رفت ، و گروهى از دانشمندان جامع أزهر بر وى شاگردى نمودند و بسيارى از روزنامجات مصريه را در حقيقت وى در تحت افادت و بلاغت درآورد ، و در سنه 1296 بهند رفته و در حيدرآباد اقامت نمود ، و در سنه 1299 بكلكته رفت ، و در سنه ( 1302 ) بانگلستان رفت و از آنجا بپاريس شتافت و جريده « عروة الوثقى » را در آنجا ايجاد كرد و از اينگاه نامش در جميع ممالك مشهور شد وصيت فضائل و آوازهء خصايصش در أفواه افتاد و بعضى
هامش
- و مبالغه نيست ، و شايد جامعترين داورى درباره سيد جمال الدّين را از جواهر لعل نهرو بايد شنيد كه در كتاب خود « نگاهى بتاريخ جهان 2 : 1252 » گويد :
« بزرگترين اصلاحطلب قرن نوزدهم در مصر جمال الدّين افغانى بود كه يك پيشواى مذهبى بود و مىخواست اسلام را از راه سازش دادن و جور كردن با مقتضيات دنياى جديد به صورت تازه درآورد . سيد جمال الدّين مىگفت كه تمام ترقيات را مىتوان با اسلام سازش داد و جور كرد . كوشش او براى احياى اسلام و صورت تازه بخشيدن به آن به كوششهائى كه در هند براى تازه كردن آئين هندو به عمل مىآمد شباهت داشت . . . ، معهذا نفوذ جمال الدّين بسيار زياد بود و نه فقط در مصر بلكه در تمام كشورهاى عربى و اسلامى اثر مىگذاشت » انتهى ، و براى آگاهى بيشتر از احوال سيد رجوع شود بكتاب « الازهر فى الف عام 2 : 3 ببعد » و مقاله آقاى جلال جمالى در مجله جليله « مكتب اسلام ش 107 » . م .
( 1 ) مخفى نماند كه آنچه از اينجا و از « نقباء البشر » در شرح حال سيد جمال الدّين مستفاد مىشود اينكه وى در سنه 1266 كه دوازدهساله بوده از قزوين بطهران و چند ماهى بعد بنجف اشرف رفته است و چهار سال در نجف بوده و در 1270 كه شانزدهساله بوده از نجف خارج شده است . پس معظم تحصيل سيد در نجف بين 12 تا 16 سالگى او بوده اما اساتيد او مطلقا معلوم نيست كه چه كسانى بودهاند . م .