مملكت خراسان و يكى از چهار شهر عمده و معروف آن سامان بوده ) در سنه 202 حركت بعراق نمود ، و در راه بتدريج هريك از اشخاصى كه در مخالفت با خلافت عباسى مهم بودند وفات كردند ؛ چنان كه در سرخس فضل بن سهل كه يكى از عوامل تفويض ولايت عهد بود در روز جمعه 3 شعبان اين سال بقتل رسيد و مأمون چندين ماه در سرخس ماند ، و آنجا بموجب مسطورات « منتخب التواريخ خراسانى : 393 چاپ اول » حضرت رضا ( عليه السلام ) در زندان بود ، و باز كه به طرف عراق حركت كرد در طوس كه رسيدند حضرت رضا عليه السلام ( چنانكه در مقدمه گذشت ) در آخر صفر سنه 203 شهيد شد ، و حضرت محمد بن جعفر بموجب آنچه در « مطلع الشمس 1 : 56 - 57 » نوشته در وفات آن جناب و تشييع جنازهء او حاضر بوده ، و باز كه مأمون بعراق حركت كرد محمد همراه او بود تا در همين سال 203 در موقعى كه بجرجان رسيدند در جرجان بسن پنجاه و نهسالگى وفات كرد و مأمون خود با جماعتى كه با او بودند بر او نماز خواند و وى را آنجا دفن كردند ، يعنى در قصبهء چارده كلاته در بلوك هزار جريب مازندران كه سابقا جزو جرجان و آن نيز جزو خراسان بوده ، بنابراين در كتب متقدمين كه مدفن محمد را در خراسان يا جرجان نوشتهاند مقصود يكى و همين چارده كلاته است كه اصلا چار كلاته يعنى چار قريه متصل بهم بوده و لفظ ( ده ) را زائدا بر آن افزودهاند بتحقيقى كه در « مطلع 1 : 58 - 59 » فرموده ، مانند سه ده اصفهان كه منسوب - اليه صاحب عنوان و در صدر عنوان ذكر شده ، و بهطورىكه در ترجمهء « تاريخ قم : 223 چاپ سيد جلال الدّين در سال 1353 » نوشته مرحوم صاحب ابن عباد در سنه 374 بر سر تربت او عمارتى بنا كرد و اينك مرقد وى در سمت شمال بقعهئى به طرف غربى چارده واقع و گنبدى گچى هشت تركى و ايوانى رو بمشرق دارد كه درب بقعه در اين ايوان باز مىشود ، و اين ايوان و عمارت را در زمان ميرزا شاهرخ يكى از اهل خير - بموجب قول « مطلع 1 : 49 » - بنا نموده و قبر او را در دوسه جاى ديگر هم گفتهاند و صحيح اين است كه اينجا گفته شده .
و حضرت محمد ديباج دختر حضرت عبد اللّه المحض ( ع ) را بزوجيت داشته و چهارده دختر و سيزده پسر بهم رسانيده ، چنان كه در « منتخب التواريخ خراسانى چاپ اول : 320 » از « عمدة الطالب » نقل كرده ، ليكن در نسخهاى از عمده ( چاپ نجف در سال 1358 ) كه نزد
مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار ( فارسى ) — صفحة 1190
مساهمون: ميرزا محمد على ( معلم حبيب آبادى )
ص١١٩٠