و فرمود اين جواب از تو نيست ! و او واقعه را عرض كرد و آنها بدنبال شيخ بلند شدند تا در يكى از كاروانسراها او را يافتند و به خدمت سيد آوردند و او تكليف ماندن شيخ را باصفهان فرمود ، شيخ جواب داد كه در دزفول كلبهء دارم و مراجعت مىكنم . سيد گفت شيخنا ! سيد قادر است عين گل و خشت منزلت را در اينجا حاضر نمايد ، و شيخ بداشتن پدر و مادر اعتذار جست و گفت اگر بناء بماندن در ايران داشتم البتّه اصفهان را ترجيح مىدادم ، و پس از چند روز از اصفهان حركت نموده و بكاشان رفت ، و مدت چهار سال آنجا در خدمت فقيه فاضل و محقق كامل مرحوم حاج ملا احمد نراقى درس خواند .
مرحوم حاج ملا احمد پى بمقامات عاليه اين شاگرد بزرگوار خود برده و اجازه روايتى مفصلى برايش نوشت كه صورت آن را مؤلف زندگانى و شخصيت از خط پدرش ميرزا محمد جعفر انصارى كه از روى نسخه اصل نگاشته در آن كتاب ( در ص 120 تا 130 ) كليشه نموده ، و در ورقه ملحق بفرائد نوشته كه حاجى ملا احمد مىفرمود : من در اسفار خود خصوصا در سفر جهاد با روسيه پنجاه عالم مجتهد ديدم كه هيچيك مانند شيخ مرتضى نبودند . و بههرحال ، شيخ با برادر خود از كاشان بمشهد رفتند و ظاهرا چند ماهى در آنجا مانده باشند و در برگشتن بطهران وارد شدند و پس از آن از اين سفر ششساله بدزفول آمدند و آنجا شيخ در رأس حوزه علميه قرار گرفت ، و بعد از چندى بعزم توقف دائمى در عتبات عاليات شبانه از دزفول حركت و بشوشتر آمد ، و مردم دزفول پس از اطلاع براى بازگردانيدن او بدزفول بشوشتر آمدند و آنچه اصرار نمودند قبول نفرمود و در سنه 1240 بعراق عرب آمده و در نجف أشرف توطن و آن زمين مقدس را وطن هميشگى خود قرار داد ، و آنجا چندى بمجلس درس شيخ على بن شيخ جعفر نجفى رفت و بعد از آن خود بتدريس مشغول شد و بتدريج اساتيد او هريك چند سال پس از ديگرى وفات كردند تا صاحب جواهر در سنه 1266 وفات كرد ، و اين وقت است كه از اطراف و اكناف طلاب علوم دينيه به خدمت وى رسيده وصيت شهرت وى عالمگير گرديد ، و در هريك از مآخذ مرقومه عباراتى درباره او نوشتهاند .
در « المآثر » پس از بعضى از عبارات در عنوان او فرموده : غالب آنكه هيچ مجتهد أعلم در عصرى از اعصار و مصرى از امصار نبوده كه عالمى ديگر دعوى رجحان بر وى نكرده ، و يا غير واحدى انكار تقدم او ننموده باشد ، الا اين وجود مبارك كه در هيچ مقامى هيچگاه قادحى نداشته و ندارد ، علم اصول را بالخصوص تأسيسى كرد كه از
مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار ( فارسى ) — صفحة 495
مساهمون: ميرزا محمد على ( معلم حبيب آبادى )
ص٤٩٥