باب پنجم در بيان ممكن الوجود و كثرت
حقيقت - ممكن امرى است اعتبارى كه عقل بر وفق خويش از ادراك وجود و عدم به هم در ذهن تركيب كند ، و چون به نهايت طور « 1 » خويش رسد كه مبدأ طور كشف است حكم كند بدانكه اعتباريات را در خارج وجودى نيست :
إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُكُمْ
( 53 / 23 ) .
حقيقت - جسم و جسمانيات از جواهر و اعراض به جملگى از امور اعتبارىاند ، به حقيقت وجود خارجى ندارند :
كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً
( 57 / 20 ) .
حقيقت - وحدت چون متعين شد نقطه گشت و از سرعت انقضا و تجدد تعينات متناسبه مانند خطى « 2 » صورت بست ، و باز از تجدد تعين خطى جسم پيدا گشت « 3 » و از تجدد تعينات جسمى حركت مصور شد ، و از تعينات متوافق زمان در وهم آمد ، و كثرت موهومهء غير متناهى نمودن گرفت :
كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً
( 24 / 39 ) .
حقيقت - چون از توهم وجود ، معدوم و ممكن و تعينات معدومات كثرت ناشى گشت الى ما لا نهاية « 4 » ، هر مرتبه از او به مثابت اعداد از واحد به خاصيتى و اسمى مخصوص شد و اختلافات « 5 » . عدمى نمودن گرفت :
وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ
( 11 / 118 )
إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ
( 11 / 119 ) .
تمثيل - به حسب اختلاف در صورت آيينه و كميت و كيفيت او صورت عكس مختلف نمايد ، و باز هر يكى به خاصيتى و هيأتى ممتاز گردد :
قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ
( 17 / 84 ) .
هامش
( 1 ) - الف ، ب : ظهور
( 2 ) - ج ، د : خط
( 3 ) - ه : و باز از تجدد تعين خط سطح پيدا شد و از تجدد تعين سطحى جسم پيدا گشت .
( 4 ) - ب : ما لا يتناهى
( 5 ) - ج ، د ، ه : اختلاف