حقيقت - ظهور و قيام مفهوم هر يك از اول و آخر و ظاهر و باطن بدان ديگر است كه متضايفانند ، بلكه ظاهر عين باطن است ، چون اعتبار بطون كنند ، و باطن عين ظاهر است ، چون اعتبار ظهور كنند ، و در هويت كه مسماى هواست غايت انطماس « 1 » تعينات حسى و وهمى و خيالى و عقلى است ، و قاهر مجموع « 2 » تعينات متناهى است ،
وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ
( 6 / 18 ) .
حقيقة الحقايق - هو به حقيقت هويتى را سزاوار است كه مستفاد از غير و مغاير وجود نيست . هر ذات را كه هويت از غير بود يا مغاير وجود باشد ، لذاته هو هو نبود « 3 » ، بل هو لغيره بود :
هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ
( 59 / 22 و 23 ) .
نكته - دو چشمهاى هو جامع دو مفهوم نوع ذات و افعال است ،
بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ
( 55 / 20 ) اعنى الصفات . چون به اسم ذات كه لفظ اللّه است پيوندد يك چشم « 4 » گردد ، و نسبت و اضافت « 5 » مرتفع شود :
قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ
( 6 / 91 ) .
لطيفة - حقيقت هويت غيب پوشيدهتر بود از مفهوم ظاهر و باطن و اول و آخر ، و از اين جهت بعد از اين صفات ختم فرمود به هو ، كه :
وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
( 57 / 3 ) .
تنبيه - آنچه مفهوم اين درويش است از اين آيت اگر نوشته شود ظاهر را زيادت از يك مجلد آيد :
قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي
( 18 / 109 ) .
حقيقت - ظاهر و باطن و اول و آخر ، چون هر يك از غلبهء ظهور تنزل كرد به فعل ، از ظهور و بطون ، عالم غيب و شهادت و دنيا و آخرت ظاهر گشت . و وجه نسبت اين دو اسم با مبدأ ، مظهر صفات متقابل گشت ، چون : رضا و غضب و لطف و قهر و قبض و بسط .
و از شايبهء تعلق به فعل ، معبر « 6 » شد به تدبير « 7 » صفات جمالى و جلالى :
تَبارَكَ اسْمُ
هامش
( 1 ) - ه : ارطماس
( 2 ) - الف : جميع
( 3 ) - ج ، د : نشود
( 4 ) - ب ، ج ، د : چشمى
( 5 ) - الف : اضافات
( 6 ) - ب ، ج : معتبر
( 7 ) - ب ، ه : تدير