نظير ايجاد است كه حق تعالى و تقدس مانند نويسنده است در خالق و بارئ و مصور و مدبّر امر وجودى بودن و تفصيل دهندهء آيات ذاتش كه به حسب اسماء و صفاتش متعين است . سپس ( گوييم : ) قصد انسانى به نوشتن و گفتن نظير ارادهء اول الهى است - يعنى ميل كلى به كمال جلا و استجلا - و حاضر آوردن آنچه كه ارادهء نوشتن و يا گفتن آن شده نظير اختصاص دادن ارادهء او و استجلاى او است آنچه را كه ارادهء ظاهر كردنش را از مرتبهء علم به مرتبهء عين ( خارج ) - به سبب اولين ميل از حقايق اسمائى كه حكمش غالب است - دارد ، و همانطور كه يارى خواستن عالم سخنگو و يا نويسنده در آنچه كه مىخواهد بنويسد و يا بگويد موقوف بر دو چيز است و از دو اصل حصول مىيابد : يكى علم فطرى نخستين براى آنچه كه مىخواهد بنويسد ، و دوم علم جزئى است كه از محسوسات به دست آمده كه انگيزهء بر قصد جزئى مىباشد ، همينطور در اصل الهى كار موقوف بر دو اصل نظير اين دو مىباشد .
1118 / 4 نظير اولى فطرى ؛ علم حق تعالى است به ذات خود و علم او است به تمام اشياء ؛ كه از عين علم او به ذاتش مىباشد ، و نظير علم به دست آمدهء از حسّ ؛ تعلق علم او است به ممكنات در ازل ؛ از شهودا و مر آنها را در خودش و بيرون آوردنش در حدّ علم ( خود به ) آنها و به حسب آنچه برآنند به دو نوع در دو موطن : ( نخست ) در غيب ذاتى او كه مجملاند و تعيناتشان مستهلك ، كه به نام شهود مفصل در مجمل ناميده مىشود ، و ( ديگرى ) در مرتبهء علم او است كه مفصل است و داراى صور متعيّن ، و همگى نزد او به صورت واقعى خود واقعاند كه به نام شهود مجمل ناميده مىشود .
1119 / 4 و هركس به اين - از راه ملاحظهء در نفسش از جهت كشف و يا به نيروى نظريش كه حكم كننده است - تحقق يافت : آنكه « 1 » به واسطهء زمان و مكان مقيّد نگردد عالم به تمام معلومات است و تمام معلومات - با همه نسبتهاى مخصوص و احوال معيّنشان - نزد او حاضراند ؛ وقوع بالفعل تعلقات صفات را از ازل تا ابد - به تمام موجودات - بعيد نمىشمارد .
هامش
( 1 ) - يعنى اگر به اين معنى كه آن كس كه به واسطه زمان و مكان مقيد نگردد . . . وقوع بالفعل را . . . بعيد نمىشمارد . م