دانست كه جبرئيل روح طبيعت عالم عناصر است و آنچه را كه از آنها ظاهر شده - مانند آسمانهاى هفتگانه و مولدات ( سهگانه ) - دانست ، خواهد دانست كه عيسى عليه السلام از جهتى صورت روحانيت جبرئيل و مظهر مقام برزخى او است - همچنان كه مريم عليها سلام صورت طبيعت كبر است -
850 / 4 پس اينكه ما گفتيم : به اعتبارى در تحت مرتبهء لوح محفوظ است ، يعنى آنچه كه تحت مرتبهء عرش و كرسى و يا دو فلك آخرى با آن دو است ، چون بيان آن دو مانند بيان اين دو مىباشد .
851 / 4 سپس گوييم : همچنان كه آنچه در تحت عناصر مىباشد ؛ در عالم شهادت و اجسام - از حيث صورتشان كه به واسطهء تركيب حاصل آمده است - مشتمل بر چهار مرتبه است . مرتبهء معدن و مرتبهء نبات و مرتبهء حيوان و مرتبهء انسان ، همچنين امر وجود از حيث معنى - يعنى فوق عناصر - از حيث حقايق چهارگانهء معلوم آنها كه پيش از اين بيان شد مشتمل بر چهار مرتبه - مطابق آن حقايق - مىباشد : مرتبهء لوح محفوظ و قلم اعلا و نفس رحمانى - يعنى « عماء » - و غيب ذات كه موصوف به مرتبهء احديت جمع و وجود ؛ و مقام جمع احدى مىباشد كه الوهيت استناد به آن پيدا مىكند و براى الوهيت ؛ ذاتى دانسته مىشود ، و به نام آن نفس - در آنچه كه رحمانى ناميده مىشود - انتساب مىيابد ، براى اينكه معنى رحمان داراى رحمت عام - كه همان وجود عام است - مىباشد ، و شكى نيست كه حقيقت الحقايق - كه بر تمام اينها پيشى دارد و به مقام جمع احدى تعبير شده - متردّد است ، يعنى به واسطهء حركت غيبى علمى ارادى سارى است و پيش از اين بر سرايت آن در مراتب چهارگانهء اسمائى ذاتيش آگاهى داده شد .
852 / 4 اما سرايت آن : گفته شد كه حقيقت جامع - مانند وجود مطلق و مرتبهء امكان - هر كدام آنها در هر موجود ممكنى سارىاند .
853 / 4 اما مراتب چهارگانهء اسمائى ذاتى : مقصود از آنها « 1 » - خدا دانا است - مراتب
هامش
( 1 ) - يعنى محتمل است كه مراد از آنها مراتب نكاحهاى آنها باشد ، و محتمل است كه مراد از آنها مقام جمع احدى متضمن اسماء ذاتى چهارگانه باشد ، و اين نزديكتر و سزاوارتر است - چنانكه از سخن شارح پس از اين مشخص مىشود - .