معمولى است كه اگر خواست آنها را اسباب قرار مىدهد و اگر نخواست نمىدهد ، ولى خواسته است و در علمش رفته كه اين موجود جز اينگونه آفريده نشود . پايان سخن حضرت شيخ رضى الله عنه .
اصل شانزدهم در ظهور مولدات ( سهگانه ) به واسطه استحالات و دگرگونىها تا آنكه منتهى به فرود آمدن امر الهى به انسان كامل مىشود و به واسطهء آن به اصل شامل باز مىگردد
738 / 4 شيخ اكبر رضى الله عنه در كتاب عقلة المستوفز گويد : چون افلاك و اركان كامل شدند و يازده فلك كه آباء ( پدران ) علوى هستند به گردش درآمدند ، حركات در اركان حاملان قوابل كه امهات ( مادران ) سفلى هستند حرارت را بخشيد ، لذا عالم گرم شد و عقل و نفس - كه قلم و لوحاند - توجه يافتند و عنصر اعظم شريف كه نسبت به كرهء عالم مانند نقطه است و قلم مانند محيط و لوح چيزى است كه بين آن دو است - توجه يافت ، و همچنان كه نقطه به ذات خود - بر وحدتش - مقابل محيط است ، همينطور اين عنصر به ذات خود مقابل تمام وجوه عقل كه رقايقش است مىباشد ، پس عنصر داراى يك وجه است و يك توجه ، از اين روى به توحيد خالقش از عقل ؛ تحقق شديدتر و نسبت قوىتر دارد ، و خداوند به عنصر و عقل اشاره كرده و فرموده :
لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ
- يعنى از بالا سرشان مىخورند -
وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ
- و از زير قدمهاشان ( يعنى از آسمان و زمين ) ( 66 - مائده ) يعنى لطايف عنصر اعظم از آن ( عقل ) استمداد مىگيرد و آن به ذات خودش از خداى تعالى .
739 / 4 و چون عالم گرم شد ؛ استحالات و دگرگونىها در اركانى كه بدان تناسل واقع مىشود آغاز شد ، استحاله بر حسب آنچه كه عزيز عليم نظمش داده قرار داده شد ، و از شگفتيهاى صنع او اينكه اول زمين و آخر آسمان هفتمين را بر يك طبيعت - يعنى سردى و خشكى - قرار داده است ، و بين اركان با هم دورى و منافره قرار داده ؛ يا از تمام جهات ( و يا از برخى جهات ) منافرهء از تمام جهات مانند آتش و آب ، ولى بين آن دو واسطهاى قرار داده كه