730 / 4 و اين مظاهر و اسباب زمينهسازانى براى قبول آثار اسماء و فعل و اثربخشى - به واسطهء اعيان اسماء - مىباشند ، و اين بنابر اقتضاى عالم حكمت و اندراج قدرت در آن است ؛ همچنانى كه در اسباب ( جمع سبب ) محسوس مشاهده مىشود ، و آنچه كه گاهى اين اسماء به واسطه اعيان خودشان انجام مىدهند نه به واسطهء اين مظاهر ؛ بلكه بر خلاف آنچه كه ظواهر احكام آنها اقتضا دارد ؛ بنابر اقتضاى عالم قدرت و اندراج حكمت در آن مىباشد .
731 / 4 از اينروى گاهى در عالم دنيا به واسطهء اين اسباب - غالبا - و گاهى بدون اسباب - احيانا - صور مولّدات ( سهگانه ) و انواع و اشخاص آنها ظاهر مىگردد ، يعنى كليات به كليّاتش و جزئيات به جزئياتش - به موجب بيان الهى : -
قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ
، يعنى : بگو هر كس بر طبيعت خويش عمل مىكند ( 84 - اسراء ) و تمام اينها به حكم امر الهى وحدانى است كه سارى و جارى در مظاهر فلكى و كوكبى مىباشد ، چنانكه فرمود :
وَ أَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها
، يعنى : كار هر آسمانى را در آن آسمان وحى كرد ( 12 - فصلت ) يعنى امرى كه اختصاص و رنگپذيرى به حكم او دارد و به حسب تفاوت آن از جهت احاطه داشتن و كلى و جزئى بودن - در آنچه كه از آن متفرع و جدا مىشود - تفاوت آشكار و ظاهر مىگردد .
732 / 4 سپس ( گوييم : ) بدان كه پس از گشادن آسمانها و اركان - به حكم حركت حبّى و اقتضاى اجتماعات از حيث مظاهر روحانى و مثالى و حسّىاش - مادهء خاكى بسته شده گشاده گشت و زمين شد و اسم « المصور » آن را از جهت عقلى كروى و از حيث ظاهرى مسطح صورت داد ، چنانكه خداوند مىفرمايد :
وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها
، يعنى : و پس از آن زمين را بگسترده است . ( 30 - نازعات )
733 / 4 و همانطور كه به واسطهء حركت عرشى مقدار روز متعارف تعيّن مىيابد ، همينطور به واسطهء باقى افلاك و عناصر و زمين گسترده شده ؛ انقسام روز عرشى به شب و روز و هفته و ماه و سال - به تقدير عزيز عليم - تعيّن مىيابد .
734 / 4 و به اعتبار اينكه زمان ؛ مقدار حركت يك روزى محدّد است ؛ محلى براى ظهور آنچه از اجسام و اعراض كه محدّد ( جهات ) دربردارد گرديده ؛ به طورى كه محكوم زمان گرديده است ، چون در قواعد ( علمى و فلسفى ) ثابت شده كه : هر صورتى كه در محلّى