است ، و زير مركز سنگى بزرگ و كروى قرار داد و در نقطهء اين سنگ سخت حيوانى است كه در دهانش برگ سبزى است و تسبيح و تحميد الهى را مىكند و آن حيوان اشرف و برتر است ، و اين زمين را به ( فرشتگان ) ناشرات آبادان كرده و پيشآهنگ آنان فرشتهايست كه نامش قاف است و كوه محيط به زمين منسوب به او است ، چون اين كوه محل نشستن آن فرشته است و حكم زمين و زلزلهها و فرو كشيدنهاى زمين و هرچه كه در زمين پديد مىآيد بدست او است .
702 / 4 سپس ( گوييم : ) كشف مىگويد كه آن ( زمين ) پيش از ديگر اركان و آسمانها آفريده شده و آنچه در بهشت است در آن موجود است و حشر مردمان بر آن است ، جز آنكه اوصاف آن تبديل و تغيير مىيابد و در حشر « ساهره » است ؛ يعنى بر پشت آن - به واسطهء اين خاصيت - خوابى نيست ، و تمام بهشت از نفايس معادن آن ؛ از مرواريد و ياقوت و مرجان و نقره و طلا و عنبر و مشك و كافور و غير اينها ساخته شده ، پس آنچه در بهشت است از آن آفريده شده ، مانند آفريدن آدم از خاك و از گل سياه بود گرفته و از آبى پست ، پس اين آگاهى دهندهء بر اصل است .
703 / 4 و همانطور كه بهشت از زمين - آنگونه كه گفتيم - است ، آتش و دوزخ هم از آن است ، يعنى هر معدن پستى از آن ؛ مانند گوگرد و آهن و قير و قطران « 1 » و سرب و غير اينها ، و گاهى تعبير به وادى جهنم و بيت مقدس و بطن محسّر و به زمين ملعون و به درخت غرقد « 2 » شده است ، پس دوزخ را از اين زمين جزئى است و بهشت را جزء ديگر ( پيغمبر صلى الله عليه و آله فرمود : ) ما بين قبرى و منبرى روضة من رياض الجنّة ، يعنى : بين مرقد و منبر من باغ و بستانى از بستانهاى بهشت است ، جز آنكه اوصافش تبديل و تغيير مىيابد ، و ما اين مطلب را به تمامه در كتاب جنت و نار بيان داشتيم .
704 / 4 پس اصل زمين است ، لذا آن را با آنچه كه در او است در چهار روز كه چهار هزار سال است آفريد ، يعنى هر روزى نزد او هزار سال است ، و محلهاى خير و شرّ را معيّن و مقدر كرد .
هامش
( 1 ) - مادهء روغنى سياه رنگ است كه از برخى درختان مانند صنوبر و عرعر و امثال آن مىچكد ، و مادهء سياهى كه از تقطير زغال سنگ بدست مىآيد و در معالجهء اكزما و داء الصدف به كار مىرود قطران ناميده مىشود . م
( 2 ) - درخت عوسج ؛ زمانى كه بزرگ شود . م