نتيجه انسان كامل ؛ كاملترين سوره ( صورت ) مرتبهء احديت جمع گرديد و بدين مقام ؛ شايستهء خلافت او گشت ، پس انسان كامل به صورتش اثر و نتيجه است و به حقيقت و معنا و مرتبهاش مؤثر و نتيجه دهنده مىباشد .
688 / 4 پس ثابت شد كه هر اثربخشى در چيزى اثرى ظاهرى كه مىبخشد ؛ به نفس خود تأثيرش را در آن چيز - براى كسى كه پرده از چشمش برداشته شده - مشاهده مىكند ، پس اثربخشى او مر آن را در صورت غايت و نتيجهاش مسبوق به اثرپذيرى آن ( چيز ) از معنا و حقيقتش مىباشد ؛ خواه آن را بداند و يا نداند ، ولى از دو جهت صورت و معنى ؛ و دور لازم نمىآيد ، و راز بيان الهى كه :
وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً
، يعنى : تمام آنچه كه در آسمانها و زمين است رام و مسخر شما ساخت ( 13 - جاثيه ) تحقق مىيابد ، و از اين ( بيان ) فهميده مىشود كه انسان كامل غايت كلّ است و جهت ظهور آدم به صورت الهى تحقق مىيابد ، چون او صورت حقيقى جامعى است كه عبارت از مرتبهء احديت جمع است و الهيّت صفت او است و جهت خلافتى است كه آدم و هر كه پس از او از كاملان است بدان ظاهر گرديده ، براى اينكه خليفه قائم مقام مستخلف مىباشد و ناگزير از اتصاف به جمعيت او ( تعالى ) مىباشد ، و نيز حقيقت سخن حلاج تحقق مىيابد كه گفته :
مادرم پدرم را زائيد و اين از عجيبترين شگفتىهاست * در حالى كه من نوزاد كوچكى بودم در آغوش دايگان
689 / 4 چگونه پس از پنداشت استحالهء آن نزد خودت بديهى نخستين گرديده ؟ احتمال دارد كه مقصودش از مادر ؛ طبيعت باشد ، چون طبيعت داراى مرتبهء مادينگى - در نكاح اجتماع ارواح از حيث مظاهر مثالى آنها براى توليد اجسام بسيط - مىباشد ، و ارواح داراى مرتبه نرينگىاند ، با اينكه تعيّن طبيعت هبائى از ارواح نورى - مانند قلم و لوح - مىباشد .
690 / 4 نخست - همانگونه كه گفته شد - آن ( طبيعت ) از وجه چهارم از لوح محفوظ تعيّن پذيرفته است .
691 / 4 دوم اينكه طبيعت اولين صورتى است كه در مادهء عمائى كونى - همانطور كه گفته شد - پديد آمده است .