هم در مباحث خاتمه در طى سئوال پرسش كننده خواهد آمد كه مىگويد : آيا به او ( انسان ) از حيث عين و يا مرتبهاش استعانت مىشود و يا او از حيث آن دو ( يعنى حقى و انسانى ) استعانت جسته و آيا استقلال براى هر دو طرف ( حقى و انسانى ) حاصل است و يا اصلا محال است ؟
890 / 3 و نيز از قول حضرت شيخ قدس سره خواهد آمد كه گفته : استقلال در وجود از حيث عينش ، خاص حق سبحان است ، غير او را نه وجودى « 1 » است و نه غير او موجدى است ، و اعيان ممكنى را جز قبول وجود به گونهء مخصوص و به حسب « 2 » استعدادشان نيست ؛ و اين كه ( اعيان و استعداد ) شرط در ظهور وجود بر اين گونهاند ، اما اثر ( يعنى تعيّن صورى ) ويژهء مراتب و حقايق غيبى است و به حق تعالى - از حيث وجودش - اضافه و نسبت داده نمىشود ، بلكه از حيث احديت جمع هويت غايب و پنهان او است از مدارك ، يعنى به اعتبار غير ممكن بودن معرفت كنه و حقيقت او و احاطهء به وى ؛ و نيز از حيث مراتب اسماء و صفات او - به اعتبار عدم مغايرت آنها با او - اما ارتباط اثر به وجود و وجود به اثر - از حيث هر موجودى - مشترك است ، اين سخن حضرت شيخ قدس سره بود .
891 / 3 اما نسبت واحد در حقيقت است و نسبت دو ( مثنّا ) در اعتبار ، كه گاه نسبت مألوهيت از الوهيت ناميده مىشود و عبارت از ارتباط جهان است به موجد و پديد آورندهاش و ديگر گاه حكم الوهيت است در ما به واسطهء اسمائى كه عبارت از ارتباط موجد و پديد آورندهء جهان است به آن ، و اين همان چيزى است كه حضرت شيخ قدس سره در تفسير بدان اشاره كرده و گفته : تو آينهء اويى و او آينهء احوال تو است ، و اين كه گفته : تو آينهء اويى ؛ مشتمل بر قواعدى كلى و حكمى است كه در تفسير و غير تفسير آنها را بيان داشته است .
892 / 3 نخست اين كه : موجودات تعيّنات شئون خداوند سبحاناند و او داراى شئون است .
893 / 3 دوم اين كه : وجود هر چيزى تعيّن حق تعالى است از جهت آن چيز .
هامش
( 1 ) - زيرا موجوديت غير عبارت از تعيّن وجود حق است از حيث او - چنان كه بارها اين گفته شد -
( 2 ) - يعنى به حسب استعداد خاصى كه اعيان ممكنى دارند و به نام غير ناميده مىشود .