ترسيد و فريادرسى كرد ، و او محب و محبوب و طالب و مطلوب است ، پس در او عالمان و عالمان وله دارند ، يعنى دوست دارند ، و خردها در او به حيرت افتادهاند از « إله » است به معنى تحيّر و سرگشتگى ، و « وله » به معنى ولع است كه همگان با زارى و درخواست از او ولع و حرص و علاقه دارند ، و « إله » به معنى معبود در هر مكان و محمود ( پسنديده ) در هر زبان و مسجود هر عابدى است ، و « إله » به معنى بنده هم مىباشد ، و « الهت » به معنى ايستادن است ، پس او را دوام ازلى و بقاى سرمدى و ثبات ذاتى است ، و « الهة » به معنى قادر است ، پس او قادر بالذات بر ابداع مبدعات است و مقتدر بر ايجاد ذوات و اختراع صفات . و از اين معنى ارادهء گذشته و آينده نشده ، و اين ( الهة ) شايستهترين وجوه است براى حق تعالى .
881 / 3 و گفتهاند : اصل اين اسم « هاء » نوشتنى بوده كه اشاره به هويت غيبى ذاتى او دارد ، سپس « لام » ملك به آن اضافه گشت ، چون او در حقيقت مالك همگان است ، چون خالقشان است ، لذا « له » گشت ، سپس حرف تعريف يعنى ( ال ) از جهت تعظيم و بزرگداشت به آن اضافه شد ، يعنى براى تأكيد اين معنى آن را تفخيم و بزرگ داشتند ( و الله شد ) .
882 / 3 شيخ اكبر - كه خداوند از وى خشنود باد - در كتاب فتوحات مكى گويد : افتقار و نيازمندى ممكن به واجب ذاتى است و استغناى ذاتى واجب راست نه ممكن را ، لذا « إله » ناميده مىشود . و باز در آن كتاب گفته : الوهيت مرتبهاى است خاص ذات ، و شايستگى آن را جز الله ندارد ، لذا مستحق خودش ( يعنى الوهيت ) را مىطلبد و مألوه او ( إله ) را مىطلبد و او ( إله ) مألوه را مىطلبد ، و ذات بىنياز از همه است ، پس اگر اين راز رابطى كه گفتيم زائل شود الوهيّت باطل و بيهوده مىشود ؛ ولى كمال ذات باطل نمىشود ، و اين سخن قشيرى است كه :
الوهيت را سرّى است كه اگر زايل شود الوهيت باطل و بيهوده مىگردد ، پس از اين بيان معنى الوهيت دانسته مىشود ، و آن اسم مرتبه است و ملاك ايجاد به سرّ تضايف ، و اين كه اعمال به حسب مقتضى است .
883 / 3 بدان كه الهت و الوهت و الوهيت به يك معنى است ( و آن احديت جمع تمام كمالات و اسماء است ) و بعضى فرق گذاشته و گفتهاند : الهت به معنى عبادت ، يعنى معبوديت است ، و الوهيت به معنى تعزّز و ارجمندى به معبوديت است ، و الوهت يعنى تحقق ذاتى به
مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — صفحة 311
مساهمون: محمد بن حمزة الفناري ( ابن الفناري )
ص٣١١