از شبهاتى كه بزرگان اهل نظر از حل آن ناتوان بودند بر طرف مىگردد ؛ مانند الفاظ قرآنى كه :
حروف و اصواتى مترتب و حادثاند ، با اين كه اگر كسى منكر شود كه آنها كلام الهىاند و يا آنكه ( همان حروف ) فرو فرستاده شده كافر است ، مانند اقتضاى قديم بودن :
إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً
، يعنى : ما نوح را فرستاديم ( 1 - نوح ) قدم نوح لازم مىآيد « 1 » .
800 / 3 و تحقيق دفع آن اين كه : قدم هر حادثى نسبت به حضورش با تمام كليات و جزئياتش با وجود حق تعالى - حق متعالى كه او را از آن جهت كه او است نه قيدى به زمان دارد و نه حال - و نيز آگاهيش بر اين حضور - يعنى آگاهى لازمى كه مطلقا از ذاتش تفكيك و جدايى ندارد - قابل انكار نمىباشد .
801 / 3 تأنيس و پيوند دادنش از جهت عقل - نخست اين كه : در بيان خواجه نصير الدين طوسى قدس سره گذشت كه : معلومات عالم مقيد به زمان و يا مكان نبوده و تمامى معلومات با تمامى نسبتهايشان نزد او حاضراند و او بر همه آنها آگاهى دارد .
802 / 3 دوّم آنكه در حكمت اشراق و غير آن ثابت شده كه جهات نسبى - هر جهتى كه مىخواهد باشد - وقتى جزئى از محمولات قرار گرفت ؛ تمام قضايا ( ى منطقى ) ضرورى ازلىاند ، براى اين كه فراگيرترين جهات كه امكان است خاص هر ممكن است و اطلاق براى هر مطلقى ضرورى ازلى است ؛ و گرنه انقلاب حقايق لازم مىآمد و اين امر محالى است .
803 / 3 و حضرت شيخ قدس سره در جاى ديگرى از تفسير گفته : چون هر اسماء و صفات متعيّنى بر اصلش كه بىتعيّن است حجابى است ؛ و كلام از جملهء صفات است لذا از جهت نسبت علم ذاتى او حجاب بر متكلم است ، و كلام حق تعالى تجلىاى است از غيب و مرتبهء علم او در عمائى كه عبارت از نفس رحمانى و منزل تعيّن مراتب و حقايق و مقام اسماء مىباشد ، لذا حكم اين تجلى به سبب توجه ارادى ايجادى و يا خطابى - از جهت مظهر مرتبه و اسمى كه اقتضا دارد نفس بدان انتساب يابد - تعيّن مىيابد ، در نتيجه حكمش به مخاطب - به سبب تخصيص ارادى و قبول استعدادى كونى وجودى - جارى و سارى مىشود ؛ و سرّ آن
هامش
( 1 ) - يعنى قدم اين كلام اقتضاى قدم نوح را - بر اين تقدير كه كلام الهى قديم است - دارد ، و دفعش به اين است كه گوئيم : آن به صورت عقليش در علم قديم قديم است و به صورت حسّىاش در الفاظ و حروف حادث و جديد است .