بخواهد از عمر برزخى او كاسته و به عمر اولش مىافزايد ، و اگر نافرمانى كند و " قطع رحم " نمايد ، خداوند هر چه بخواهد از عمر دنيائىاش كاسته و به عمر برزخىاش مىافزايد . . . « 1 »
ابن كثير بر اين استدلال افزوده و سخنى گفته كه فشرده آن چنين است :
« اين سخن با روايتى كه احمد و نسائى و ابن ماجه آوردهاند هماهنگ مىنمايد ، آنان آوردهاند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود :
انّ الرّجل ليحرم الرّزق بالذّنب يصيبه و لا يردّ القدر الّا الدّعاء و لا يزيد فى العمر الّا البرّ .
انسان گاهى به خاطر گناه از روزى محروم مىگردد ، و چيزى جز دعا بلا و سرنوشت را بازنمىگرداند ، و چيزى جز نيكى عمر را نمىافزايد . « 2 »
و در حديث ديگرى فرموده :
انّ الدّعاء و القضاء ليعتلجان بين السّماء و الأرض .
دعا و سرنوشت در ميان آسمان و زمين با هم مبارزه مىكنند . » « 3 »
آنچه آورديم يكى از چند وجهى بود كه در معناى اين آيه گفتهاند ، وجوه ديگرى نيز در معناى آيه آوردهاند ، مانند اين سخن كه : مراد از " محو و اثبات " در آيه : محو حكمى و اثبات حكم ديگر است ، يعنى نسخ احكام شريعت ، و درستتر آنست كه بگوئيم : مقصود در آيه همه را شامل است ، چنان كه قرطبى نيز اين را برگزيده و گفته است :
« . . . اين آيه عامّ است و شامل همه چيز مىگردد ، و اين اظهر است و خدا داناتر » . « 4 »
طبرى و سيوطى از ابن عباس آوردهاند كه او درباره اين آيه :
" يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ "
گفته است : خداوند امور هر سال را در شب قدر تقدير و برنامه مىكند جز نيكبختى و بدبختى را . . . « 5 »
هامش
( 1 ) - تفسير قرطبى ( جلد 9 ص 329 - 331 ) .
( 2 ) - مقدمه سنن ابن ماجه باب ( 10 حديث 90 ) .
( 3 ) - تفسير ابن كثير ( جلد 2 ص 519 ) .
( 4 ) - تفسير قرطبى ( جلد 2 ص 329 ) .
( 5 ) - تفسير طبرى ( جلد 13 ص 111 ) و تفسير سيوطى ( جلد 4 ص 65 ) عبارت از طبرى است .