ملايمت چگونگيها و كيفيّات هر يك از مخلوقات خود ، يعنى كيفيّاتى كه عارض ممكنات است از مجرّدات و جسمانيات ، ذات اقدس الهى منزّه و مبرّاست از شائبهء اتّصاف به آنها ، و آن جناب از عوارض موجودات و اعراض تسعهاى كه قائم به ممكنات است ، از همه جليلتر است و اجلّ از آن است كه غبار كيفيّات و فراهم آوردن و فراهم آمدن كيفيّات و عوارض نفسانى و ساير اعراض تسعه كه در خلق ممكن الوجود است بر دامن جلال او نشيند . پس ، بنابراين معنى ضمير « كيفيّاته » راجع است به خلق كه از مخلوقات ، فهميده شد و در ضمن مخلوقات ، مذكور گرديد و مىتواند كه ضمير راجع شود به منادى « 1 » ، چنانچه در فقرات سابقه راجع بود ، و بنابراين ، معناى فقرهء مباركه چنين خواهد شد كه : بزرگ و متعالى است از فراهم آمدن كيفيّات مختصّه به ذات اقدس از قبيل علم و قدرت و حيات و اراده و كراهت و غير ذلك من الاوصاف ، زيرا كه اينها در جناب اقدس الهى امرى است ذاتى و ذات بذاته تقاضاى او مىكند و عين ذات است و فراهم نيامده ، زيرا كه فراهم آمدن و فراهم آوردن ، فرع اين است كه وقتى نبوده باشد .
و شايد اين معنى مراد باشد كه بزرگ است او از ملائمت كيفيّات مختصّهء به خود و كسى ديگر ، ميانهء كيفيّات مختصّهء به ذات مقدس او التيام و اصلاح نداده و ميانهء او جلّ جلاله و آن صفات ، تعاند و تضاد و تخالف و تنافر نيست و هر يك از آن صفات قائم مقام آن ديگرى است . و همچنين نيست كه مصلحى و جامعى ، ميانهء ايشان اصلاح كرده باشد و آنها را جمع كرده باشد ، چنانچه اين معنى از صحاح ذكر شد ، و چنانچه در حديث است كه : « كلّه علم و كلّه قدرة و كلّه ارادة » .
و امّا كيفيّات نفسانيّهء مخلوقات نه همچنين است ، زيرا كه كيفيّات آنها احتياج دارد به جمع و اصلاح و اتّفاق بعد از تعاند و تخالف .
و شايد مراد اين باشد كه بزرگ است شأن و قدرش از فراهم آوردن كيفيّات او ،
هامش
( 1 ) ع : نمىتواند كه راجع شود ضمير به منادى .