أَ وَ لَمْ يَرَوْا
دو نحوه رؤيت داريم يكى رؤيت به چشم سر و ديگر رؤيت به چشم قلب كه فكر و تأمل باشد و درك كند مثل فرمايش امير المؤمنين :
( ما رأيت شيئا الا و رأيت اللَّه قبله و بعده و معه )
و از حضرت سؤال كردند : هل رأيت ربك : فرمود :
ما أعبد ربا لم أره .
إِلَى الطَّيْرِ
مراد جنس طير است كه شامل مىشود از پشه تا عنقا ، و اين طيور گاهى بالهاى خود را باز نگه ميدارند و گاهى بر هم ميگذارند و اين طيور دائما طاهر و پاك هستند و لكن در حليت أكل و حرمت آن مختلف هستند اگر باز نگهداشتن آنها در حال پرواز بيشتر از بهم زدن آنها است محرم الاكل مثل كلاغ ، و اگر بهم زدن بيشتر از باز نگهداشتن است مثل كبوتر و گنجشك محلل الاكل است و خداوند متعال هوا را براى آنها مثل آب دريا براى حيوانات آبى قرار داده كه در جو هوا حركت و سير ميكنند و در حال سكون بايد بر جسمى قرار گيرند نميتوانند در هوا سكونت كنند .
فَوْقَهُمْ
كه اين طيور تمام بالاى سر انسان پرواز ميكنند و بسا طيورى كه آن قدر بالا ميروند كه ديگر ديده نميشوند و بسرعت تا روى زمين ميآيند و سقوط نميكنند و خداوند بهر يك چشم بصيرت داده كه مأكول خود را از دور مشاهده مىكند و مستقيما بر او مينشيند ، و بسا از زير چندين حجاب مشاهده مىكند پشه خون را از ميان رگ و گوشت و پوست مشاهده مىكند و چه قوه و قدرتى به او داده كه با نيش خود اين حجابها را سوراخ مىكند با اينكه نيش او مجوف است كه خون را ميمكد ، در حديث است : براى معرفت بصفت رزاقيت خداى متعال اينكه اين طيور صبح از آشيانه بيرون ميآيند گرسنه شام در آشيانه ميروند سير و شبعان نه مثل معاويه كه هر چه مىخورد سير نميشود در اثر نفرين پيغمبر كه خودش ميگويد : مللت و ما شبعت و ضرب المثل شده كه شاعر ميگويد :
و صاحب لى بطنه كالهاوية * كان في امعائه معاوية
اشاره بجهنم است كه خطاب ميرسد : آيا سير شدى ؟ . ميگويد : آيا زيادتر ميشد ؟ . كه ميفرمايد :
يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ
ق آيهء 30 .