و در چاه ضلالت ميافتد يا كر مىشود و كلمات را استماع نميكند همين نحو چشم قلب كور مىشود و حق را نمىبيند و گوش قلب كر مىشود و مواعظ را درك نميكند چنانچه در آيه شريفه ميفرمايد
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ
بقره آيه 171
ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ
يعنى پشيمان شدند و توبه كردند و خداوند قبول توبه فرمود و اين البته در ادوار مختلفه بوده چون يهود چنانچه كتب خود آنها شهادت ميدهد حالات بوقلمون داشتند يك زمان بقدرى در شرك و كفر فرو ميرفتند كه اسمى از تورات و موسى نبوده و گاهى سلطان مؤمنين پيدا ميشده و بفكر دين ميافتادند .
ثُمَّ عَمُوا وَ صَمُّوا
باز دوره ديگرى ميآمد بر ميگشتند به همان شرك و كفر آبائى و اجدادى خود .
كثير منهم البته در ميان آنها انبياء و مؤمنين و صلحاء هم بودند لكن در اقليت و اكثريت با كفار بود چنانچه در تمام ادوار از زمان آدم تا كنون تا زمان ظهور حضرت مهدى عج اللَّه تعالى فرجه اكثريت با كفار ، فساق ، فجار ، احزاب شيطان بوده .
( اشكال )
وجه اينكه كثير مرفوع شده با اينكه بمقتضاى قاعده بايد منصوب باشد .
( جواب )
آنكه ممكن است بدل از واو جمع باشد كه كسانى كه عموا و صموا هستند كثير از آنها هستند ، و ممكن است خبر مبتداء محذوف باشد يعنى ذو العمى و الصمم كثير از آنها است ، و ممكن است فاعل عموا و صموا باشد بلغت اكلونى البراغيث ، و وجه اول انسب است
وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ
معنى واضح است .