و اين صدر و ذيلش شامل همه انتفاعات بشر از دينى و دنيوى و اخروى مىشود و غرض از اين بيان دفع اشكالى است كه بعضى از معاندين نمودهاند به اينكه بسيارى از مخلوقات دريايى و صحرايى هستند كه هيچ منفعتى براى انسان ندارند و بلكه بسا مورث ضرر هم ميشوند و اين ، با جمله «
خَلَقَ لَكُمْ
الاية » كه مفادش انتفاع بشر از جميع مخلوقات زمينى است منافات دارد و جواب اينست كه اولا انتفاع بشر منحصر بانتفاعات دنيوى نيست چنانچه ذكر شد و ثانيا درك نكردن و نرسيدن بمنافع موجودى دليل بر عدم منفعت او نيست و بسا منافعى دارد كه هنوز عقل بشر كشف ننموده چنانچه بسيارى از مخلوقاتى را كه بشر امروز منافع آنها را درك نموده بشر ديروز پى نبرده بود و تقديم كلمه لكم افاده حصر مىكند كه اصل غرض از آفرينش اين موجودات انتفاع بشر است چنانچه مفاد بسيارى از آيات و اخبار است و ضمير كم خطاب بجميع افراد بشر است چنانچه در ذيل حديث سابق اشاره دارد نه اينكه خطاب مخصوص بكفار باشد كه در آيه قبل مخاطبند و يا مخصوص بمؤمنين باشد بتوهم اينكه كفار مورد عنايت حق نيستند بلى ميتوان گفت كه كفّار آن نحوه استفادهاى كه مؤمنين از مخلوقات مينمايند ، نميكنند و كلمه ما موصوله است و جميع آنچه در زمين است شامل مىشود و كلمه جميعا تأكيد اين عموم را مينمايد .
« ثُمَّ اسْتَوى »
اگر گفته شود ثمّ براى ترتيب و تراخى است و دلالت دارد بر اينكه خلقت زمين و موجودات قبل از خلقت آسمانها بوده و حال آنكه در آيه ديگر ميفرمايد :
أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها * رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها * وَ أَغْطَشَ لَيْلَها