وَ أَخْرَجَ ضُحاها * وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها
« 1 » و اين آيه دلالت دارد بر اينكه زمين را پس از خلقت آسمانها بگسترانيد .
جواب اينست كه مراد بثمّ و بعد در آن آيه و اين آيات ترتيب و تقديم و تأخير نيست بلكه غرض ذكر خلقت و تعداد نعمت است ، علاوه بر اينكه اين آيات يا راجع بدحو الارض است چنانچه در اخبار وارد شده و يا راجع بتوسعه زمين از حيث كشت و زرع و جريان عيون و انهار است چنانچه در آيه بعد ميفرمايد
أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها
( از زمين آب و چراگاه آن را بيرون آورد ) و متعرض اصل خلقت زمين و مقدم و مؤخر بودن آن نيست و كلمه استوى الى السماء بمعنى توجه الى تسوية السماء است بقرينه فسوّيهنّ ، و مراد از توجه تعلّق مشيّت و اراده حق بتسويه و راست نمودن و به پا داشتن آسمانهاست .
و سوّاهنّ يعنى جعلهن سويّات و صنعهن مستويات و تسويه بمعنى مطلق صنع و عمل هم ميآيد و تعبير از سماوات بسموات سبع « هفتگانه » ، نه آنست كه حكماء قديم گفتهاند كه آسمانها هفت طبقه است و سطح مقعّر هر طبقه مماس با سطح محدّب طبقه ديگر است مانند پياز و براى هر يك كوكبى قائل شدهاند كه قمر و عطارد و زهره و شمس و مرّيخ و مشترى و زحل باشد و نه اينكه بعضى ديگر توجيه نمودهاند كه مراد از آسمانهاى هفتگانه كرات جوّيه و منظومههاى شمسيه هستند زيرا كرات جويّه و منظومههاى شمسى تعدادشان بيش از اينهاست بلكه آنچه تا كنون كشف نشده نسبت به آنچه كشف شده نسبت كثير بقليل است و به هيچ وجه بر هفت تطبيق نميشود و بايد علم آن را به خالق آنها ارجاع كرد
هامش
( 1 ) . سوره نازعات آيه 27 ( آيا شما سختتريد از جهت آفرينش يا آسمان كه خداى تعالى آن را بنا نمود ، سقف آن را برآفراشت و آن را راست نمود و شب آن را تاريك و روز آن را بيرون آورد و زمين را پس از آن بگسترد )