تا قيامت برپا شود « 1 »
« ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ »
اشاره ببازگشت روح انسانى و حيوانى به بدن جسمانى است و معنى رجوع همين است نه اينكه بعضى از صوفيه توهم كردهاند كه وجود موجودات بوجود واجب الوجود متصل ميشوند چنانچه در آغاز از وجود او جدا شده بودند و اين مسلك وحدت وجود غلطى است كه ما در ذيل آيه شريفه
« وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ »
در ردّ منكرين خلود اشاره به آن نموديم و بعضى از مفسرين جمله
« ثُمَّ يُحْيِيكُمْ »
را اشاره بحيوة قيامت دانستهاند و ثمّ در
« ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ »
را بمعنى و او گرفتهاند ، ولى اين معنى خلاف سياق آيه است كه ثمّ در جملات قبل بمعنى تراخى و ترتيب گرفته شود و در اينجا از سياق قبل تغيير داده شود و اين آيه شريفه مشتمل بر سه نوع دليل بر وجود صانع عالم است : حسى وجدانى ، منطقى برهانى ، دينى قرآنى :
اما حسّى وجدانى استفاده مىشود از جمله
« كُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ »
كه انسان مشاهده مىكند نبوده و بود شده و نبود در بود شدن احتياج بموجد و هستى دهنده دارد امّا دليل منطقى اين آيه بر وجود خالق و صانع عالم از طريق تطوّر و تغيّر در موجودات عالم بويژه انسان است كه روزى جماد موجود مردهء بوده و سپس
هامش
( 1 ) . صاحب كفاية الموحدين آخذا از مرحوم مجلسى دعواى تواتر نموده كه ميت در قبر به همين حيات حيوانى زنده مىشود و با اين سخن دچار اشكالاتى مىشود زيرا مسلما اگر كسى پهلوى ميتى باشد نه حس و حركتى در او مشاهده مىكند و نه صداى او را ميشنود و نه چشمش باز ميگردد و اين سخن موجب اعتراضات دشمنان ميگردد ولى بنا بر آنچه گفته شد نه اشكالى وارد ميآيد و نه راه اعتراضى بازميگردد و نه لازم آيد كه تاويل و تصرفى در اخبار بشود و ما در كلم الطيب مجلد سيم ص 71 و 72 اين مطلب را بيان نمودهايم