بيت و بمعنى نوعى از جامهء كتان نيز باشد ابن يمين گويد :
ز روى كسوت اگر چند امتيازى نيست « 1 » * وليك اطلس و اكسون توان شناخت ز خاز
و ديگر بمعنى « 2 » سنگپا نيز آورده . نزارى گويد :
بيت
بودم اندر شوق آن حضرت مثل * همچو دنيا دار غرق بحر آز
ز آرزوى پاى بوس شهريار * داشتم روى دژم چون سنگ خاز « 3 »
و بخاطر مىرسد كه ازين بيت نيز معنى وسخ توان فهميد نه آنكه اضافهء بيانى باشد .
خوديسوز
- نام آتشكدهايست كه در آذربايجان بود . مثالش اسكندرنامه :
بيت
در آن شهر بود آتش « 4 » سنگ بست * كه خواندى خود يسوزش آذرپرست « 5 »
كذا فى الادات و در فرهنگ خردسوز « 6 » به اين معنى آمد و همين بيت مذكور را مثال آورده . « 21 »
بيت
خشكمغز
- همان خشكسر مرقوم .
خرگواز
- [ بضم گاف فارسى ] چوبى باريك كه خر بدان رانند . مثالش منوچهرى گويد :
بيت
هست با خط تو خط چينيان چون خط بر آب * هست با اقلام تو شمشير شيران « 7 » خرگواز
و استاد لامعى نيز گويد « 8 » :
( بيت )
آنكه استر برد و زين و اسب من اندر خورست * و آنكه بردى تازيانه در كف من خرگواز ( ؟ )
خوشنواز
- نام والى هياطله كه شهر عظيمست « 22 » .
خيز
- خيزنده و امر به برخاستن يعنى برخيز و نيز موج آب كه آن را آبخيز و خيزآب و كوههءآب « 9 » نيز گويند « 23 » . مثال معنى اول نظامى گويد :
( بيت )
جرس جنبانى مرغان شبخيز * جرسها بسته بر مرغ شبآويز
مثال دوم هم او فرمايد « 24 » :
بيت
از آن سرد آمد اين كاخ دلاويز * كه چون جا گرم كردى گويدت خيز
خوز
- نام ولايتى است كه شكر خوب از آنجا آرند و شوشتر شهر آنست « 25 » . مثالش حكيم انورى گويد :
بيت
آنكه از تجويف نالى ساقى احسان او * جام گه خوزى نهد بر دستها گه عسكرى
و آن را خوزستان نيز گويند .
خانهباز يعنى آن مقامر كه خانه و اسباب خانه دربازد .
خرخيز
- همان خرخير مرقوم . مثالش حكيم سنائى گويد :
هامش
( 1 ) « الف » : هست .
( 2 ) كلمه « درس » و « الف » نيست از « ب » و « ن » است .
( 3 ) « الف » : خوار .
( 4 ) بجز « ن » : آتشى . در جهانگيرى : در آن خطه
( 5 ) « ب » : آتشپرست .
( 6 ) « الف » : خرد سوزيان .
( 7 ) كذا و شايد : با شمشير تو اقلام شيران .
( 8 ) اين جمله و شعر بعد آن از « ب » است
( 9 ) « الف » : آب كوهه .
( 21 ) در برهان خود بسوز نيز هست .
( 22 ) در برهان معنى خنياگر و سازنده نيز دارد و هياطله جمع هيتال است و آن مصحف هپتال كه ظاهرا همان هونهاى سفيد باشند و بروزگار پيروز ساسانى بايران تاختند و پيروز مغلوب آنان شد .
( 23 ) در برهان بمعنى مستى كبوتر ماده نيز هست گاه نشاط نر .
( 24 ) يعنى : نظامى .
( 25 ) در برهان معنى نيشكر نيز دارد .