حجير
- [ بجيم تازى به وزن خمير ] بمعنى خوب « 21 » . فردوسى گويد :
بيت
بشاه جهان گفت زردشت پير * كه در دين ما اين نباشد خجير
خنگسار
- [ بكسر خاء ] در فرهنگ بمعنى سپيد سر باشد چه خنگ بمعنى سپيد و سار بمعنى سر آمده . « 22 » مثالش قطران گويد :
شعر
زال زر اندر ازل زلزال شمشير تو ديد * در ازل شد خنگسار « 1 » از بيم آن « 2 » زلزال زال
خشكسار
- يعنى زمينى كه از آب دور باشد و گياه نيز [ در آن ] نرويد « 23 » مثالش شيخ نظامى گويد :
شعر
بهر خشكسارى كه خسرو رسيد * بباريد باران گيا بر دميد
خوانسالار
- چاشنى گير باشد كه بتركى بكاول نامند « 24 » .
خنپور
- [ بضم خاء و باى فارسى و سكون نون ] قيامت باشد و بمعنى مزارع نيز باشد در نسخهء ميرزا و در ادات الفضلا خنيور [ بضم خا و كسر نون و فتح واو نيز ] به نظر رسيده « 25 » .
خشكسر
- ديوانه مزاج و تند خو را گويند « 3 » .
خستر
- [ بفتح خاء و تا « 4 » و سكون سين ] خزنده « 5 » باشد يعنى حشرات همچو مار و موش و مور و غيرهم .
خوار
- يعنى ذليل و اسم ولايتى در حوالى رى مثالش بهر دو معنى « 6 » ظهير الدين فاريابى گويد :
نظم « 3 »
كسى كه عز قبول تو يافت در عالم * به چشم همت او ملك رى نمايد خوار
و ديگر بمعنى آسان « 7 » و سهل باشد چنان كه « 8 » هم او گويد « 26 » :
نه يارست با او نه آموزگار * بر او همه كار دشوار خوار
و بمعنى نرم نيز به نظر رسيده و بمعنى خورنده نيز آمده . مثالش انورى فرمايد :
هامش
( 1 ) « س » : خنگ را .
( 2 ) كلمه از « ب » و « ن » است .
( 3 ) كلمه از « ب » است .
( 4 ) كلمه در « س » نيست .
( 5 ) « س » « الف » : غرنده . ( متن از « ب » و « ن » است ) .
( 6 ) دو كلمه را « الف » در حاشيه آورده است .
( 7 ) « س » : آسان باشد .
( 8 ) اصل : چنانچه .
( 21 ) در برهان بضم اول نيز هست و آن اصحست بمعانى خوب و زيبا و جميل و خوش صورت و صاحب حسن . و كلمه مركب از هو صورتى از هجير ؛ هژيرست بمعنى خوب و چهر بمعنى نژاد و اصل .
( 22 ) در برهان معنى شوره كه از آن باروت سازند نيز دارد .
( 23 ) در برهان معنى زمينى كه بر آن باران نباريده باشد نيز دارد .
( 24 ) برهان معنى سفرهچى و طباخ بدان داده است و گويد در هند چاشنى گير خواند و در تركى بكاول .
( 25 ) در برهان معنى پل صراط نيز دارد . ولى كلمه در اين معنى مصحف چينود است .
( 26 ) يعنى : ظهير فاريابى .