و مثال دوم حكيم خاقانى گويد :
شعر « 1 »
صفير صلصل و لحن چكاوك و سارى * نفير فاخته و نغمهء هزار آوا
و در ادات الفضلا نام گياهى باشد . و چكاوك بمعنى نوائى و لحن نيز باشد چنان كه « 2 » هندو شاه گويد :
شعر
ز گل افزون شود فرياد بلبل * نه از زير و بم چنگ و چكاوك
و امير خسرو نيز فرمايد :
بيت
نواى « 3 » چكاوك ز رود و « 4 » رباب * همىكرد خون در رگ زهره آب
اديب صابر مؤيد اين معنى نيز فرمايد :
بيت
زده ببزم تو رامشگران بدولت تو * گهى چكاوك و گه راهوى و گه قالوس
و در فرهنگ چكوك بمعنى خرفه آمده كه فرفخ گويند و ديگر گنجشگ باشد كه او را چغوك و چكك نيز گويند . « 21 »
چوك
- مرغكيست كه خود را سرنگون بياويزد از درخت و چندان بانگ كند كه خون از حلق او روان شود . مثالش استاد كسائى فرمايد :
شعر
گويى بهى چو من ز غم عشق زرد گشت * و ز شاخ همچو چوك بياويخت خويشتن
و منوچهرى نيز گويد :
بيت
چوك ز شاخ درخت خويشتن آويخته * در دهن لاله باد ريخته و بيخته
و در تحفة السعاده بمعنى بوم كلان باشد كه در شبها « 5 » بانگ كندو در فرهنگ چوكك [ به وزن كوچك ] مرغى باشد كه بوم گويند و در بعضى نسخ چرك آمده [ به راى مهمله بعد از جيم ] . و چوك زدن بمعنى زانو زدن باشد در نسخهء حليمى « 22 » چنان كه لطيفى گويد :
بيت
هر دمى كو مرا تموك زند * پيش او دل به لابه چوك زند
و مولانا جامى نيز گويد :
بيت
برانم از عقب كوچ كردهء خود لوك * زند جمازهء سعيم بخيمه گاهش چوك
و [ بحذف واو « 23 » ] نيز آمده چنان كه هم مولانا جامى گويد :
بيت
چو آنجا رسى زن در آن آب چك * كه گردد نمك از گدازش « 6 » سبك
و چوك بمعنى آلت تناسل نيز آمده و در فرهنگ فرالاوى « 7 » مؤيد اين معنى گويد :
بيت
بر كس « 8 » چون كمان ندافى * بزنى چوك چون چك نداف
چك « 9 »
- [ بضم جيم ] چند معنى دارد : اول
هامش
( 1 ) كلمه از « ن » است .
( 2 ) اصل چنانچه .
( 3 ) « س » « الف » : نوائى .
( 4 ) واو از « ب » و « ن » است .
( 5 ) بجز « ن » « ب » : كه شبها .
( 6 ) اصل : گذارش . ( متن تصحيح قياسيست ) .
( 7 ) « س » « الف » : فراولاوى .
( 8 ) بجز « ب » :
كسى .
( 9 ) از اينجا تا علامت ستاره را ( در صفحهء ) بعد « الف » در حاشيه دارد .
( 21 ) در برهان معنى پرندهاى كه آن را سرخاب گويند نيز هست .
( 22 ) در برهانست كه بمعنى زانو زدن و امر به اين معنى تركيست .
( 23 ) يعنى : چك .