بيرنگ
- [ به وزن نيرنگ ] هيولائى را گويند كه نقاشان پيش از كشيدن صورت كشند و آن را رنگى نباشد مثالش حكيم سنائى فرمايد :
بيت
آنكه بىرنگ زد ترا بيرنگ * باز نستاند « 1 » از تو هرگز رنگ
مع اللام
بشكول
- [ بشين معجمه و كاف تازى .
به وزن معقول ] قوى هيكل و رنجكش و جلد و حريص در كار باشد . مثالش شمس فخرى گويد :
نظم « 2 »
چون در ارزاق بيش و كم نشود * فارغ البال و مردم بشكول
چه كه بر تخت ناز خسبى « 3 » خوش * چه « 4 » كه در گل نهى دو دست و پژول
پژول ، كعب پا باشد و خواهد آمد . و بشكول را بژكول نيز گويند . كه بجاى شين زاى فارسى باشد و [ بكسر باء ] نيز آمده .
بسول
- [ بسين مهمله به وزن قبول ] دعاى به دو نفرين باشد .
به اول
- [ بفتح واو ] در فرهنگ نام موضعيست كه آنجا جامهء ابريشمين « 5 » بغايت خوب ببافند و به اين بيت خاقانى متمسك شده :
بيت
هر خلعه « 6 » كز و تن ولى يافت * خورشيد نسيج با ولى يافت « 21 »
برگنيل
- داروئيست كه بتازى وسمه خوانند . كذا فى المؤيد الفضلا .
بلگل
- [ بكاف فارسى . به وزن فلفل ] بمعنى آب نيم گرم باشد و در فرهنگ باگل [ بفتح كاف فارسى ] نيز به اين معنى آمده .
بيل
- معروف « 22 » . و نيز چوبى باشد كه به آن كشتى رانند . كذا فى المؤيد . مثال معنى اخير امير خسرو گويد :
بيت
باد سوى جاريه مىبرد دست * بيل بسيليش همىكرد پست
بهل
- [ بكسرتين ] بمعنى بگذار باشد .
مثالش شيخ سعدى گويد :
شعر
بهل تا بدندان گزد « 7 » پشت دست * تنورى چنين « 8 » گرم نانى نبست
بلال
- آذر بويه باشد و آن بيخ خاريست كه بشيرازى چوبك اشنان « 9 » گويند .
بوخل
- [ بضم باء و فتح خاى معجمه ] خرفه باشد كه به عربى بقلة الحمقاء گويند .
بسل
- [ بسين مهمله . به وزن عسل « 10 » ] گاو رس باشد كذا فى التحفه .
برطايل
- [ بفتح باء و سكون راى مهمله و كسر ياى حطى ] نام جزيزه ايست در هند كه آنجا از درختى بانگ عظيم آيد . ايضا منه « 23 » مثالش اسدى گويد :
بيت
جزيرهء همه جاى شادى و كام * كه خوانند برطايل او را بنام
و در يكى از نسخ معتبر مسطورست كه كوهيست در آن جزيره و از آن كوه شبها بانگ طبل و
هامش
( 1 ) « س » : بايد بستاند .
( 2 ) اين كلمه از « ن » است :
( 3 ) « س » : جينى .
( 4 ) « س » : جه .
( 5 ) « س » :
بريشمين .
( 6 ) اصل : حلقه . ( متن از فرهنگ جهانگيرى است ) .
( 7 ) « س » : برد .
( 8 ) « س » : حنين .
( 9 ) « ن 1 » : چوبك و اشنان ؛ « س » : . . . آشنان .
( 10 ) « ش » ، « ن » : عمل .
( 21 ) در ديوان خاقانى اين شعر ديده نشد .
( 22 ) بمعنى افزارى آهنين با دستهء چوبين كه بدان زمين كنند .
( 23 ) يعنى از تحفه .