سنخيت و مناسبت بين اجزاى يك مركب ، پيوسته لازم است صحت اين قاعده در هر دو صورت به قوت خود باقى است .
صدر المتألّهين براى توضيح بيشتر اين قاعده چندين مثال آورده كه در آنها ميان خاك و آب و هوا مقايسه برقرار نموده است ؛ به اين ترتيب كه آب زلال خوشگوار چون از حيث گوهر ذات لطيفتر از خاك است ، براى انفعال و پذيرفتن شكلهاى مختلف و طعمهاى گوناگون آمادهتر از خاك است ؛ و همچنين هوا چون از حيث گوهر ذات لطيفتر از خاك و آب است ، براى پذيرفتن اشياى لطيفتر آمادگى بيشترى دارد . چنانكه مىدانيم بوى خوش و اصوات دلربا به صورت نغمههاى خوشآهنگ همه در گوهر پاك هوا صورت تحقق مىپذيرند و خاك و آب را از اين اشياى ظريف بهرهاى نيست . ملا صدرا اين مقايسه را بين موجودات جهان مادى به ترتيب الألطف فالألطف ادامه مىدهد تا به نور و بعد از آن به روح نفسانى مىرسد .
در آنجا لطافت جهان مادى را پايان يافته تلقى مىكند و گوهرى لطيفتر و پاكيزهتر از روح نفسانى در تمام عالم عناصر نمىيابد و به اين ترتيب روح نفسانى از حيث لطافت و پاكيزگى در نظر وى زبدهء عالم طبيعيت است . همانطور كه ذكر شد ، صدر المتألّهين نور را از حيث نظافت و پاكيزگى در جهان طبيعت پايينتر از روح نفسانى به حساب آورده است ؛ ولى درعينحال معتقد است آنچه را نور مىپذيرد در سريعترين زمانها انجام مىگيرد ؛ چنانكه مىگويد :
و هكذا الشّعاع و الضّياء يكون قبوله لما يقبله فى أسرع زمان بل فى آن . . . « 147 »
در آن روزگار كه صدر المتألّهين در ضمير منير و فكر تابناك خويش اين انديشه را مىپرورانيد و در باب نور اينگونه اظهارنظر مىنمود ، هنوز طبق محاسبات دقيق علمى و با ابزار و ادوات مدرن امروزى سرعت سير نور اندازهگيرى نشده بود ؛ ولى در اين روزگار كه براساس محاسبات دقيق علمى سير نور را اندازهگيرى كرده و سرعت آن را در هريك ثانيه ، سيصد هزار كيلومتر تعيين نمودهاند ، قدرت انديشه و ژرف
هامش
( 147 ) . اسفار اربعه ، ج 9 ، ص 223 .