در اين گفتار فقط اشاره به برخى از جنبهها و ابعاد مهم پزشكى اسلامى مىنماييم و تفصيل آن را ارجاع به منابع و مآخذ مهم اين موضوع مىدهيم .
در اين مقدمه ، نخست اشارهء مختصرى به منابع پزشكى اسلامى كه « طب النبى » و « طب ايرانى » و « طب هندى » و « طب يونانى » است مىكنيم و آنگاه اشاره مىكنيم كه در دورههاى نخستين ، غير مسلمانان اين علم را در انحصار خود داشتند . و سپس اهميت و قداست اين علم را از نظر اسلام بيان مىداريم ، آنگاه اشاره به روشهاى مختلف تعليم اين فن در اسلام مىكنيم و بعد از آن ، يكى از مهمترين شعبههاى پزشكى را كه جراحى باشد بهطور اختصار بيان مىداريم و در پايان ، اشارهاى به مسئلهء بازرسى امر پزشكان و امتحان پزشكى در اسلام مىنماييم و نيز روش احتياط در امر پزشكى را بيان مىداريم و منقولاتى را دربارهء پزشك كامل نقل مىكنيم و چون كتاب حاضر پزشكى منظوم فارسى است با ذكرى از پزشكى منظوم عربى اين مقاله را به پايان مىرسانيم و نوآوريهاى پزشكان اسلامى همچون نظر رازى در « فرق ميان آبله و سرخك » و نظر ابن سينا در مورد « ديابت » و نظر ابن نفيس در مورد « جريان دورانى خون » را به فرصتى ديگر موكول مىكنيم .
طبّ النّبى
دانشمندان اسلامى آنچه را در قرآن و احاديث پيغمبر اسلام ( ص ) دربارهء حفظ صحت و سلامتى و جلوگيرى از بيمارى وارد شده جمعآورى كرده و آن را به طب النبى يا طب النبوى موسوم ساختهاند و بايد در نظر داشت كه بيشتر آنچه در قرآن و روايات با طب ارتباط پيدا مىكند جنبهء كلى دارد و جزئيات امور طبى كمتر در آن منابع به چشم مىخورد .
در قرآن آمده است كه بيمارى بر دوگونه است : يكى بيمارى دلها و ديگرى بيمارى بدنها .
بيمارى دلها آن بيماريى است كه از شك و شبهه در عقيده پيدا مىشود و يا بيماريى كه از شهوت و گمراهى پديدار مىگردد « 5 » .
در اسلام خوردن و آشاميدن به اعتدال تجويز گرديده و اسراف و افراط در هر دو ، علت بيماريها دانسته شده است . در قرآن آمده كه «
كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا »
« 6 » ؛ يعنى ، بخوريد و بياشاميد و اسراف نكنيد . و در حديث پيغمبر آمده كه « المعدة رأس كلّ داء و الحمية رأس كلّ دواء » « 7 » ؛ يعنى معده آغاز هر دردى است و پرهيز از خوردن آغاز هرگونه درمانى است . و نيز در حديثى آمده است كه آنكس كه درد را ايجاد كرده دارو هم براى آن آفريده است ، و در برابر كسانى كه معتقد بودند
هامش
( 5 ) . طب النبى ، ابن القيم الجوزية ، ص 65 .
( 6 ) . سورة الاعراف ( 7 ) ، آيهء 31 .
( 7 ) . الطب النبوى ، ذهبى ، ص 61 ، « المعدة بيت الداء و الحمية رأس الطب » .