كه بر انديشههاى بقراط آگاه گرديده و كتابهاى او را با قرائت نزد استادان حاذق دريافته بوده است . بنابراين ، او مدت سه سال دانشجوى پزشكى بوده است . از اين روى در فراگرفتن اين صناعت بايد از او پيروى گردد ، كه نخست ادب و رياضى فراگرفته شود و سپس ، كتابهاى بقراط قرائت و معانى آن فهميده گردد ، و هيچكس پيش از او آن كتابها را تهذيب نكرده است .
ديگر آنكه صناعت پزشكى صناعتى است كه بايد با عمل توأم باشد و تعليم آن بدون برابر شدن با اعمال جزئى ممكن نيست ، همچنانكه ارسطو اين مطلب را در كتاب مابعدالطبيعه بيان كرده كه هر صناعت عملى حصول و تكميل آن با شناخت قوانين كلى آن و رويارويى با اعمال جزئى آن است . بنابراين ، دانشجوى پزشكى ضمن خواندن كتابهاى بقراط ضرورت دارد كه خود اعمال جزئى آن را در دست گيرد و اين در وقتى كامل مىشود كه دانشجو اعمال جزئيه را ، در حضور استادى فاضلتر از خود كه اهل فن باشد ، انجام دهد .
نتيجه آنكه آموزش صناعت پزشكى ممكن است طى سه سال صورت گيرد ، و بقراط براى تعليم علم پزشكى شروطى را ياد كرده - برخى از آنها پيش از اين ذكر شد - كه دانشجو بايد طبعى هموار براى يادگيرى داشته و سن او كم باشد ، يعنى در سن ميان بلوغ و بيست و پنج سالگى ، زيرا مزاج آدمى در اين سن نسبت به سنين ديگر از تعادل بيشترى برخوردار است و نيروهاى نفسانى تابع مزاج بدن هستند . و دانشجو در اين هنگام ، اگر دسترسى به معلمى فاضل داشته باشد ، آنچه را در كتابهاى بقراط و جالينوس آمده با سرعت فرا مىگيرد و اگر از داشتن استادى حاذق محروم باشد بايد خود از روى كتابهاى جالينوس پزشكى را فراگيرد ، كه در اين صورت زمان يادگيرى او به درازا مىكشد ؛ زيرا ، در تعليم پزشكى قوانين منطق را هم بايد فراگيرد .
جالينوس براى كتابهاى خود كه در آن به تهذيب تعاليم بقراط پرداخته و آنها را خلاصه كرده فهرست قرار داده و ترتيب خواندن آنها را معين كرده است . دانشجو مىتواند در اين باره از كتابهاى جالينوس بهرهبردارى كند ؛ ولى ، براى كتابهاى بقراط در گذشته چنين فهرستى نگارش نيافته است . من اين موضوع را براى دوست خود يحيى بن سعيد نوشتم و او براى من فهرستى فرستاد كه خود از يونانى به عربى ترجمه كرده بود . من ترتيب كتابها را در اين فهرست نامرتب يافتم و همهء كتابهاى بقراط نزد من نبود كه ترتيب قرائت آنها را معين سازم ؛ زيرا ، دوازده رساله از او را نداشتم . از اين روى ، بر آن شدم كه تا اينجا براى آنچه به دستم رسيده فهرستى بر اين صورت منظم سازم :
1 . كتاب ناموس ( قانون ، شريعت ، حقوق ) ، يك گفتار
2 . كتاب الوصية ( سفارشهاى پزشكى ) ، يك گفتار
مجموعه متون و مقالات در تاريخ و اخلاق پزشكى در اسلام و ايران ( فارسى ) — صفحة 278
مساهمون: مهدى محقق
ص٢٧٨