نماز مىشويد ، صورتها را بشوييد و دستها را از مرفق ( آرنج ) تا نوك انگشتان شسته شود . . . اگر شما جنب ( محتلم ) شدهايد ، غسل كنيد . . . و اگر آبى پيدا نكردهايد با خاك پاك ، تيمّم بزنيد » .
در اينجا بدون پرداختن به موارد و جنبههاى ديگر ، به اثرات بهداشتى ( جسمى ) وضو و غسل و تيمّم مىپردازيم .
الف . وضو
وضو يعنى ، شستن صورت و دو دست و مسح سر و پا است . و مقدمهى عبادت به حساب مىآيد . حتى سفارش شده كه مستحب است در تمام اوقات با وضو و طهارت باشيد .
قرآن ما را در شبانهروز چندين مرتبه وادار به شستن دست و صورت مىكند ؛ دستى كه محل تجمّع ميكروبها و راه نفوذ آن به بدن است و شستن صورتى كه اين صورت ، مظهر نظافت و پاكيزگى است و راه نفوذ ميكروبها و باكتريها از بينى و دهان با شستن صورت ، مسدود مىگردد .
امام رضا « عليه السلام » دربارهى فلسفهى وضو فرمودند : « وضو ، براى اين است كه بنده در مقابل خداوند پاكيزه باشد و از كثافت و نجاست پاك گردد .
خواب از چشم او بيرون رود . و سبب وجوب شستن صورت اين است كه با صورت ، سجده و خضوع مىكند و شستن دست اين است كه با دست خود حاجت خود را عرضه مىكند و علت مسح سر اين است كه سر خود را در حالت نماز رو به قبله مىنمايد و علت مسح پا اين است كه قيام و قعود نماز را انجام مىدهد . » « 1 »
از مستحبات ديگر وضو ، شستشوى دست و صورت با آب خنك و توصيه به عدم خشك كردن آن با حوله است كه صرفنظر از اينكه ممكن است حولهها عارى از باكترى نباشد ، آب خنك كه حاوى اكسيژن ، محلول در آن است ، مىتواند در زدودن باكترىها تأثير مثبت داشته باشد . برخى از ائمه ، با آب سرد وضو مىگرفتند و آن را به ديگران توصيه مىنمودند . تأثيرى كه استفاده از آب سرد در تسريع جريان خون به سمت پوست تأثير به سزاى دارد ، به ويژه سر ، كه مغز در آن واقع است و همچنين در برطرفكنندهى كسالت و ايجاد نشاط بر كسى پنهان نيست . « 2 »
دكتر عفيف مىنويسد : قبض و بسطى كه عروق جلدى در قالب جريان آب در وضو بر آنها مىيابند موجب ازدياد حركت قلب و نشاط مبادلات جسمى مىگردد و حركات تنفسى ، جذب اكسيژن و دفع كربن را آسان مىنمايد و سبب تمدّد اعصاب مىشود .
همچنين او را از ابتلا به بيمارىهاى مختلف مصون مىدارد .
شستوشوى اجبارى دستها براى وضو ، روزانه حد اقل پنج بار ، عامل نظافت دستها و پيشگيرى از ورود ميكروبهاى مختلف به دهان و ابتلا به بيمارى گوارشى و ساير امراض صعب العلاج مىشود . « 3 »
بعضى ديگر از آثار فيزيولوژيك وضو اين است كه ، شستن قسمتهايى از بدن آن هم روزى چند بار با فواصل خاصى از كار و زندگى روزانه ، باعث استراحت و آرامسازى عضلات و تخفيف تشنجات جسمى و روانى مىشود . اين سخن شايد بتواند براى اين سفارش حضرت رسول اكرم « صلى اللّه عليه و آله » كه فرمودهاند : « به هنگام خشم براى فرو نشاندن آن وضو بگيرد » توضيح ساده و پذيرفتنى
هامش
( 1 ) . علل الشرايع ، ص 279 ، با اختصار .
( 2 ) . نمازشناسى ، ج 2 ، ص 29 .
( 3 ) . پرستش آگاهانه ، ص 59 به نقل از روح الصلاة فى الاسلام ، دكتر عفيف عبد الفتاح طياره ، ص 82 .