دو خانوادهء مهم پزشكى هند اسلامى
در شبهقارهء پاكستان و هند خانوادههاى بزرگ در علم پزشكى رو مىنمودند كه شهرهء آنان در چهار گوشه عالم انتشار يافت . من جمله خانوادههاى پزشكى لاهور و حيدرآباد ( دكن ) و دهلى و جيپور مىباشند چه در اين خانوادهها پزشكان نامى بسيار بوجود آمدند . از حيث تلمذ بيشتر اجداد اين خانوادهها مستقيما يا غير مستقيم به پزشكان بزرگ گيلان و شيراز مرهون بودهاند . آنان آثار بزرگ و بلندپايه بيادگار گذاشتند و با معالجات تحيرآميز خود مورد علاقه عموم مردم گرديدند و هم سلاطين عصر نسبت به آنان كمال احترام را داشتهاند . ما در اينجا دو خانواده را معرفى مىكنيم .
خانوادهء معروف پزشكى پايتخت هند اسلامى ( دهلى ) دودمان شريفى است .
اين خانواده هم قبل از آغاز سلطنت مغولان و هم بعد از آنان سرچشمهء تعليمات بزرگان پزشكى شيراز بوده « 1 » - بزرگ اين خانواده فخر الاولياء حضرت خواجه عبيد اللّه احرار در عهد تيمورلنگ در سمرقند اقامت داشته و همينجا در سال 895 ه بعمر شصت و نه سالگى فوت كرد « 2 » . بعد از وفات وى پسرش خواجه محمد عبد اللّه معروف بخواجه كلان « 3 » جانشين مسند ارشاد گرديد « 4 » .
در سمرقند اين خانوادهء به خانواده متصوفين و اهل اللّه معروف بود . تيمور
هامش
( 1 ) - چنان كه در فصل ديگر ذكر مىكنيم يكى از سرآمدان اين خانواده حكيم خواجه خاوند محمود در شيراز نزد حكيم مولانا عماد الدين محمود شيرازى تحصيل پزشكى كرد .
سپس اولاد و احفاد اين خانواده مانند اولاد خواجه محمد يوسف حكيم اكمل خان و حكيم اجعل خان اول شاگردان معتمد الملك حكيم علوى خان كه اصلا شيرازى بود گشتند .
( 2 ) - مقدمهء شرح حميات قانون فارسى ، ص 11 .
( 3 ) - در حقيقت اين لفظ خواجه كلانست . بكثرت استعمال خواجكا خواجه گشته ( منتخب التواريخ ، مجلد سوم ص 40 ) .
( 4 ) - مقدمهء شرح حميات ، ص 11 .