پزشكان بزرگ خانوادهء شريفى در زمان خود كشته جات و مركبات طب هندى مثل مالتى بسنت و غيره را در نسخههاى مركبات خود وارد نمودند و بعد از آن پزشكان هند اسلامى از اين اطلاعات طب هندى بهره گرفتند . اين امر قابل ذكر است كه در زمان جهانگير رفت و آمد تجار اروپائى در شبه قاره پاكستان و هند آغاز گرديد . آنان ادويهء مفيد پزشكى جديد را همراه خود آوردند . در نتيجه در آنوقت سه طب يعنى طب هندى و طب ايرانى و طب اروپائى باهم رواج يافتند و استفاده از ادويه هر سه طب ادامه يافت . چنان كه حكيم محمد كاظم بيگ صاحب مفتاح السرور در مقدمهء كتاب خود مىنويسد :
« در قوت باه و آنچه بدان تعلق دارد از حكماى هند و روم و ديگر اهل تجارت جمع نموده » « 1 » .
در مفتاح السرور عادلشاهى كه به فارسى است و محتويست بر اطلاعات بيشتر طب هندى جاى نوشته شده كه پرتقاليان و ملل ديگر اروپائى بر گوا تصرف يافته و بوسيلهء بازرگانى اين كشور را تحت تاثير و نفوذ خود قرار داده بودند . مقصود صاحب مفتاح السرور از « اهل تجارت » شايد همين ملل اروپائى باشد . محمد حسين شيرازى در قرابا دين كبير اين ملل را بطائفهء نصارى ياد كرده است و تحت عنوان « ادويهء جديده و طرق استعمال آنها » راجع به آنان احوال عجيب بيان مىكند :
« بدانكه طائفه نصارى كه همتشان دايم مصروف بمحسوسات و بدست آوردن بلاد خصوص سواحل دريا مىباشد و هميشه رواكب و جهازات ايشان بر روى دريا مىگردد و جاى تازه و چيزى جديد و امر عجيب و غريب غير مكرر بدست آوردند و يافتند و در تجسس و تفحص و خواص و منافع آن در مىآيند » « 2 » .
هامش
( 1 ) - نسخهء خطى اين كتاب در پيلى بهيت ( بهارت ) بدست آمده است - براى تفصيل « رجوع شود به مجله « حكمت » دهلى بابت مه 1967 ميلادى .
( 2 ) - قرابادين كبير ، مجلد دوم ، ص 505 .