فصل 3 [ مناظره ابن ميثم كوفى با أبو الهذيل معتزلى ] - [ علم خليفه پيامبر به خير و شر ]
سيد مرتضى نقل كرده است كه شيخ - ايّده اللَّه - فرمود : ابو الحسن على بن ميثم رحمه اللَّه « 1 » كه از طايفه اماميّه است پرسيد از ابو الهذيل علاف « 2 » و او از اهل سنت است .
آيا نمىدانى كه شيطان نهى مىكند از همه خيرات و امر مىكند به جميع بديها ؟
ابو الهذيل گفت : بلى مىدانم .
على بن ميثم رحمه اللَّه فرمود : جايز است كه امر كند به همه بديها و نداند بديها را ، و نهى كند از همه خوبيها و نداند آنها را ؟
ابو الهذيل گفت : جايز نيست .
پس ابو الحسن رحمه اللَّه گفت : به تحقيق ثابت شد كه شيطان مىداند خير و شر همه را .
هامش
( 1 ) . ابو الحسن على بن اسماعيل بن شعيب بن ميثم بن يحيى التمّار كوفى ، ساكن بصره بود و از متكلمين برجسته و سرشناس شيعه مىباشد و با ابو الهذيل و نظّام گفتگوهائى داشتند . از كتابهاى اوست : « الامامة » ، « كتاب الطلاق » ، « كتاب النكاح » ، « كتاب مجالس هشام بن حكم » و « كتاب المتعة » .
« رجال النجاشى » ص 251 شماره 661 .
( 2 ) . محمد بن الهذيل بن عبيد اللَّه بن مكحول ، معروف به ابو الهذيل علّاف از بزرگان معتزله بود و كتابهائى در دفاع از آنها نوشته است . او از اهل بصره بود سپس به بغداد آمد . ابو الهذيل خبيث القول و باعث تفرقه اجماع مسلمانان بود . « تاريخ بغداد » 3 / 366 شماره 1482 ابو الهذيل در سال 135 هجرى قمرى در بصره به دنيا آمد و تا پيش از سال 204 هجرى قمرى كه مأمون او را به بغداد فرا خواند از آنجا بيرون نرفت . شهرت او به علّاف براى اين است كه خانهاش در بصره ، در كوى علّافان قرار داشت . وى در جدل قوىّ و ماهر بود ، چه روزگارى كه او در آن زندگى مىكرد ، عصر جدل و احتجاج و نقض و ابرام آراء بوده است . . . ابو الهذيل معتقد بود كه اهل آخرت به آنچه از آنها سر مىزند مجبورند و دوزخيان بدون اراده و اختيار سخن مىگويند و در جهان آخرت هيچ كس قادر بر انجام دادن كار و گفتارى نيست . . . راوندى در كتابش به نام « فضائح المعتزله » آراى ديگرى به او نسبت داده . . . شهرستانى ادّعا كرده كه ابو الهذيل به پيروى از ده قاعده از استاد خويش و اصل بن عطاء متمايز مىشود . « شيعه در برابر معتزله و اشاعره » ص 164 - 167